Πολλούς μήνες, πολλούς εργάτες και πολλά ζώα χρειάστηκαν οι αρχαίοι κάτοικοι της Τίρυνθας για να κατασκευάσουν ποταμίσιο φράγμα κατά τη μυκηναϊκή εποχή. Το έργο τους έφτασε μέχρι τις ημέρες μας, αλλά και πιθανόν να αποτέλεσε τον πυρήνα του μύθου για τον καθαρισμό των στάβλων του Αυγεία από τον Ηρακλή. Τώρα, οι επιστήμονες θα μελετήσουν αυτό το σπουδαίο υδραυλικό έργο της αρχαιότητας, ώστε να δουν ακριβώς την κατασκευή και τη λειτουργία του.
Τη «Διασκόπηση σεισμικής διάτμησης στο μυκηναϊκό φράγμα της Τίρυνθας» θα κάνει το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Αργολίδας. Η έρευνα θα διεξαχθεί φέτος, θα είναι γεωφυσική και διευθύντρια θα είναι η προϊσταμένη της ΕΦΑ Αργολίδας δρ Αλκηστη Παπαδημητρίου. Ο Joseph Maran, καθηγητής του Πανεπιστημίου Χαϊδελβέργης, θα είναι επικεφαλής από την πλευρά του Ινστιτούτου.
«Ο χαμηλός λόφος της Τίρυνθας, στο 8ο χιλιόμετρο του δρόμου Αργους-Ναυπλίου, κατοικήθηκε αδιάλειπτα από τη Νεολιθική εποχή μέχρι την ύστερη αρχαιότητα» σημειώνει η Αλκηστη Παπαδημητρίου στην ιστοσελίδα του υπουργείου Πολιτισμού. «Κατά τους προϊστορικούς χρόνους ο χώρος ήκμασε κυρίως κατά την πρώιμη και την ύστερη εποχή του Χαλκού.
Στη δεύτερη φάση της Πρωτοελλαδικής εποχής (2700-2200 π.Χ.) πρέπει να υπήρχε εδώ ένα σημαντικό κέντρο με πυκνή κατοίκηση και ένα μοναδικής κατασκευής κυκλικό κτήριο, διαμέτρου 27 μ., στην κορυφή του λόφου. Κατά την ύστερη εποχή του Χαλκού ο λόφος οχυρώνεται σταδιακά και περιβάλλει μέσα στα «κυκλώπεια» τείχη του το ανακτορικό συγκρότημα καθώς και άλλα κτήρια που χρησιμοποιούνται κυρίως από την άρχουσα τάξη ως λατρευτικοί χώροι, αποθήκες και εργαστήρια αλλά και ως κατοικίες. Κατά τους ιστορικούς χρόνους η Τίρυνθα, παρότι πρέπει να είχε τη μορφή μιας οργανωμένης πολιτικής κοινότητας, δεν μπόρεσε να συναγωνιστεί το Αργος, το οποίο και την κατέστρεψε στο πρώτο μισό του 5ου αιώνα εξορίζοντας τους κατοίκους της.»
Δύο χιλιόμετρα ανατολικά της Νέας Τίρυνθας και περίπου 5 χιλιόμετρα από την ακρόπολη της Τίρυνθας έχει εντοπισθεί ένα μοναδικό τεχνικό έργο της αρχαιότητας. Στον χώρο αυτό έχει κατασκευασθεί ένα τεράστιο ανάχωμα που έφερε επένδυση από ογκόλιθους στα όριά του -ορισμένοι ογκόλιθοι είναι σήμερα ορατοί- με στόχο την εκτροπή των ομβρίων του χειμάρρου του Μάνεσι που φαίνεται πως κατευθυνόταν προς την Τίρυνθα και προκαλούσε πλημμύρες ήδη από την Πρώιμη εποχή του Χαλκού (ΠΕΙΙ).
Παράλληλα με την κατασκευή του αναχώματος, ανοίχθηκε ένα παρακαμπτήριο κανάλι προς τα ΝΔ που έδιωχνε τα νερά νότια του λόφου του προφήτη Ηλία στην κοίτη άλλου χειμάρρου (Ραμαντάνι). Η κατασκευή του έργου πρέπει να χρονολογηθεί στο 13ο αιώνα π.Χ., την εποχή δηλαδή της μεγάλης ακμής της Τίρυνθας. Το τεχνικό αυτό επίτευγμα των Μυκηναίων μπορεί να συγκριθεί με τα μεγάλης τάξεως αποστραγγιστικά έργα στη Κωπαΐδα.»
Το φράγμα αποτελεί ένα από πλέον αξιοθαύμαστα κατασκευαστικά επιτεύγματα της Ύστερης Εποχής του Χαλκού στην Ανατολική Μεσόγειο. Έπειτα από σειρά καταστροφικών πλημμυρών, καθώς η τακτική υπερχείλιση του ρέματος κατέκλυζε την περιοχή της πόλης στα βόρεια της μυκηναϊκής Ακρόπολης έως και τα τέλη της ανακτορικής εποχής, αποφασίστηκε η εκτροπή του ρέματος της Τίρυνθας στην παρακείμενη όχθη του ρέματος του Αγ. Ανδριανού.
Το έργο της εκτροπής περιελάμβανε την κατασκευή ενός φράγματος στην κοίτη του ρέματος της Τίρυνθας και την διάνοιξη τεχνητού καναλιού που σήμερα ονομάζεται Μεγάλο Ρέμα, μήκους τουλάχιστον 1,5 χλμ., το οποίο διοχέτευε τα ύδατα σε μεγάλη απόσταση νοτίως της Τίρυνθας. Η κοίτη από το φράγμα και κατάντη αυτού έμεινε ανενεργή και σήμερα καλλιεργείται και ονομάζεται “Λάκισσα”. Η πόλη της Τίρυνθας απαλλάχτηκε από τις πλημμύρες και τα φερτά υλικά σταμάτησαν να επιχώνουν το θαλάσσιο χώρο.
«Περίπου 4χλμ. ανατολικά της πόλης αποκλείστηκε η βαθιά κοίτη πλάτους 50μ. με πρόχωμα ύψους 10μ και μήκους 100μ περίπου, επενδεδυμένου μερικά και ενισχυμένου στα άκρα με ογκολίθους και διανοίχθηκε τεχνητό κανάλι, το οποίο σήμερα ονομάζεται Μεγάλο Ρέμα, μήκους 1,5χλμ., που μετέφερε τα νερά στη γειτονική κοίτη του ρέματος Αγίου Αδριανού» αναφέρει η Λήδα Φωτοπούλου στη μεταπτυχιακή της εργασία «Αρχαίο Φράγμα της Τίρυνθας».
Η νέα διώρυγα «σκάφθηκε στο ίδιο βάθος και πλάτος που είχε η παλιά κοίτη. Η επιλογή της τοποθεσίας του έργου, καθώς και το σημείο εκτροπής (εκεί όπου η μακρόστενη κοιλάδα του χειμάρρου ανοίγεται προς την πεδιάδα και όπου μπόρεσαν να περιληφθούν και μικρότεροι ακραίοι παραπόταμοι) αποδεικνύουν την ακρίβεια με την οποία οι κατασκευαστές είχαν διερευνήσει τις υδρολογικές παραμέτρους του συστήματος. Το φράγμα απέκοψε τα 4/5 της επιφάνειας απορροής του χειμάρρου (περίπου 21 τ.χλμ). Εκτιμάται ότι για την κατασκευή του απαιτήθηκαν εκσκαφές όγκου περίπου 160.000κ.μ., η κατασκευή του τεχνητού καναλιού διήρκησε περίπου τέσσερα χρόνια και σε ημερήσια βάση εργαζόταν 100 άτομα, ενώ η κατασκευή του φράγματος πρέπει να έγινε σε ένα χρόνο και μάλιστα την ξηρή περίοδο και εργάσθηκαν επιπλέον 33 άτομα και πολλά ζώα για τη μεταφορά των χωμάτων και των ογκολίθων.»
Η ακμή των τεχνικών υδραυλικών έργων των Μυκηναίων στην Πελοπόννησο και των Μινύων στη Βοιωτία και τη Θεσσαλία, σύμφωνα με τα μέχρι τώρα αρχαιολογικά ευρήματα, τοποθετείται χρονολογικά στον 14ο και 13ο αιώνα π.Χ. Τα συστήματα εκμετάλλευσης που είναι πρωτόγνωρα και μοναδικά στην Ευρώπη, είχαν ως κύριο στόχο την προστασία από πλημμυρικά φαινόμενα, την απόκτηση και την εξασφάλιση καλλιεργήσιμων γαιών και την βελτίωση της ποιότητας του εδάφους, με τον έλεγχο της θέσης και του μεγέθους των λιμνών που σχηματίζονταν.
Η εκτροπή του χειμάρρου της Τίρυνθας στην κοίτη του Αγίου Ανδριανού λειτουργεί μέχρι τις μέρες μας, ακριβώς όπως την είχαν σχεδιάσει και εκτελέσει οι Μυκηναίοι. Αντίθετα δεν λειτουργεί πλέον ένας δεύτερος τεχνητός αγωγός απορροής προς τα νότια, που οδηγούσε νερό και φερτά υλικά πέρα από τον όρμο της Τίρυνθας, στον όρμο του Ναυπλίου, που την εποχή εκείνη εισχωρούσε βαθιά στην ξηρά. Η πρόσχωση του όρμου αυτού είναι αποτέλεσμα της πανάρχαιας εκτροπής του ποταμού. Οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι, Ενετοί μηχανικοί του μεσαίωνα υλοποίησαν την εκτροπή όλων των χειμάρρων στον όρμο της Τίρυνθας, που με τη σειρά του δέχτηκε τόσες προσχώσεις, ώστε η τότε παραλιακή πόλη να βρίσκεται σήμερα 1,5 χλμ. από την ακτή του κόλπου της Αργολίδας.
Το φράγμα της Τίρυνθας και το κανάλι εκτροπής του Μεγάλου Ρέματος, για πολλούς, αποτελούν το πραγματικό ιστορικό υπόβαθρο του μύθου του ήρωα Ηρακλή για τον άθλο του καθαρισμού των στάβλων του Αυγεία, του πλούσιου βασιλιά της Ήλιδας με τα 3.000 βόδια, από την κοπριά, που είχε μαζευτεί εκεί επί τριάντα χρόνια. Ο Ηρακλής τους καθάρισε στρέφοντας τα νερά του Πηνειού και του Αλφειού προς τους στάβλους. Άλλωστε η Μυκηναϊκή Τίρυνθα, είναι ο χώρος, όπου ο Ηρακλής ζει τουλάχιστον 12 χρόνια, υπηρετώντας υποχρεωτικά τον Ευρυσθέα, βασιλιά της Τίρυνθας και πραγματοποιεί άθλους, προκειμένου να εξαγνισθεί για το φόνο της γυναίκας του και των παιδιών του.
Το νέο ερευνητικό πρόγραμμα αποσκοπεί να εστιάσει στην διευρεύνηση του εσωτερικού του φράγματος με την εφαρμογή πρωτοποριακών, μη-καταστρεπτικών και μη- επεμβατικών μεθόδων γεωφυσικής διασκόπησης, όπως η διασκόπηση σεισμικής διάτμησης. Καθώς οι προηγούμενες έρευνες αφορούσαν κυρίως στη θέση του φράγματος στο τοπίο, η εσωτερική δομή του φράγματος ουσιαστικά δεν έχει διερευνηθεί ποτέ πέραν υποθέσεων και εικασιών.
Η επικρατέστερη άποψη που έχει διατυπωθεί σχετικά με την δομή του (όπως εκφράσθηκε π.χ. προηγουμένως από τον Knauss 2001) ότι δηλαδή το φράγμα αποτελείται κυρίως από γήϊνο ανάχωμα με λίθινη επένδυση μόνο στις πλευρές του, πιθανότατα να μην ευσταθεί, καθώς το μυκηναϊκό φράγμα εδώ και 3200 χρόνια σφραγίζει την παλιά κοίτη του ποταμού και παρά τα επιμέρους διαβρωμένα σημεία του παραμένει εμφανώς αντιληπτό ως μνημείο.
Ως εκ τούτου, θεωρείται πιθανότερο να είχε μια πολύ πιο σύνθετη εσωτερική δομή από ό,τι είχε παλαιότερα υποτεθεί, με τον πυρήνα του να αποτελείται από έναν συνδυασμό λίθινων κατασκευών με ιζήματα.
Θα εφαρμοστεί μια μη καταστρεπτική, αρχαιολογική-γεωφυσική έρευνα στη δομή του μυκηναϊκού φράγματος με διατμητικά κύματα, τα οποία είναι κύματα δόνησης όπου τα σωματίδια του εδάφους ταλαντώνονται κάθετα προς την κατεύθυνση διάδοσης του κύματος
