Η 18η Ιουνίου καθιερώθηκε από τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών, με το ψήφισμα A/RES/75/309 της 21ης Ιουλίου 2021, ως Διεθνής Ημέρα για την καταπολέμηση της ρητορικής μίσους. Βασικός σκοπός της ημέρας είναι να συμβάλλει στον τερματισμό της εξάπλωσης της ρητορικής μίσους τόσο στο φυσικό όσο και στον ψηφιακό χώρο, καθώς και στην προώθηση του διαπολιτισμικού και διαθρησκευτικού διαλόγου. Η ημερομηνία αυτή επιλέχθηκε για να τιμηθεί η έναρξη του σχεδίου δράσης του ΟΗΕ για τη ρητορική μίσους, στις 18 Ιουνίου του 2019.
Του Γιώργου Σταμάτη*
Ως ρητορική μίσους νοείται ο δημόσιος λόγος που εκφράζει μίσος ή ενθαρρύνει τη βία προς ένα άτομο ή μια ομάδα με βάση ένα ή περισσότερα χαρακτηριστικά της ταυτότητας τους, όπως το φύλο, η καταγωγή, η εθνικότητα, η γλώσσα, η φυλή, η θρησκεία, ο σεξουαλικός προσανατολισμός και η ταυτότητα φύλου, η αναπηρία, η ηλικία, κλπ.
Η σύγχρονη Ιστορία μας διδάσκει, ότι η διάδοση της ρητορικής μίσους μπορεί να οδηγήσει σε ακραίο φανατισμό και να αποτελέσει ένα ανεξέλεγκτο φαινόμενο με ολέθριες συνέπειες. Αναπαράγει τις διακρίσεις, τη μισαλλοδοξία και το ρατσισμό κάθε μορφής, όπως ξενοφοβία, αντισημιτισμό, ισλαμοφοβία, αντιτσιγγανισμό, μισογυνισμό, μισαναπηρισμό, ομοφοβία και τρανσφοβία. Οδηγεί στο διχασμό της κοινωνίας, τη βία και την κακοποίηση και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και σε κατάφωρες παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Ο αντισημιτισμός και ο αντιτσιγγανισμός του ναζιστικού καθεστώτος που οδήγησαν στις θηριωδίες του ολοκαυτώματος, οι εθνοτικές εκκαθαρίσεις και οι γενοκτονίες που σημάδεψαν τον 20ό αιώνα, ξεκίνησαν ουσιαστικά πολύ πριν την εκδήλωση της βίας. Ξεκίνησαν με την καλλιέργεια φόβου, προκαταλήψεων και στερεοτύπων σε βάρος ολόκληρων κοινωνικών ομάδων, που τις παρουσίαζαν ως απειλή, ως βάρος, ή ως πολίτες φυλετικά ή κοινωνικά κατώτερους.
Σήμερα, σε μια περίοδο διεθνούς γεωπολιτικής αστάθειας, πολεμικών συγκρούσεων, μεταναστευτικών πιέσεων και κοινωνικής ανασφάλειας, η ρητορική μίσους βρίσκει πρόσφορο έδαφος για να αναπτυχθεί. Σε πολλές χώρες παρατηρείται ενίσχυση ακραίων και λαϊκιστικών φωνών, οι οποίες επιχειρούν να εκμεταλλευθούν τους φόβους και τις ανησυχίες των πολιτών. Συχνά στοχοποιούνται ευάλωτες ομάδες, όπως μετανάστες, Ρομά, Εβραίοι, χριστιανοί, μουσουλμάνοι, ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα, γυναίκες, άτομα με αναπηρία. Η στοχοποίηση αυτή υπονομεύει την κοινωνική συνοχή, ενισχύει τις διακρίσεις και διαβρώνει τις θεμελιώδεις αρχές της δημοκρατίας μας.
Η παγκόσμια αυτή πρόκληση, εντείνεται περαιτέρω λόγω της ραγδαίας τεχνολογικής εξέλιξης. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι ψηφιακές πλατφόρμες επιτρέπουν τη διάδοση πληροφοριών με πρωτοφανή ταχύτητα και εμβέλεια. Μαζί με τις θετικές δυνατότητες που προσφέρουν για την ενημέρωση και τη συμμετοχή των πολιτών, δημιουργούν και νέους κινδύνους, όπως η παραπληροφόρηση και η ταχύτατη διάδοση της ρητορικής μίσους. Οι νέες τεχνολογίες και η τεχνητή νοημοσύνη προσφέρουν σημαντικές δυνατότητες εντοπισμού και αντιμετώπισης τέτοιων φαινομένων, αλλά παράλληλα μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για την περαιτέρω διάδοση επιβλαβών αφηγημάτων.
Η αντιμετώπιση της ρητορικής μίσους απαιτεί μια ολιστική προσέγγιση και πολυμερή συνεργασία μεταξύ κρατών, διεθνών οργανισμών, φορέων της κοινωνίας των πολιτών.
Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία έχει η πρωτοβουλία του Συμβουλίου της Ευρώπης, για τη δημιουργία της Κοινοβουλευτικής Συμμαχίας κατά της Ρητορικής Μίσους (No Hate Parliamentary Alliance), ενός δικτύου βουλευτών της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης με σκοπό να ενώσει τις φωνές όσων αντιστέκονται στον ρατσισμό, τη μισαλλοδοξία και κάθε μορφή διακρίσεων. Η Συμμαχία προωθεί την αρχή της μηδενικής ανοχής απέναντι στη ρητορική μίσους, ενθαρρύνει τη θέσπιση αποτελεσματικών νομοθετικών και πολιτικών μέτρων κατά των εγκλημάτων μίσους και αναδεικνύει τον ιδιαίτερο ρόλο που διαδραματίζουν οι βουλευτές στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης. Μέσα από τις δράσεις της, συνέδρια, εκδηλώσεις, εκστρατείες ευαισθητοποίησης και συνέργιες με την κοινωνία των πολιτών, η Συμμαχία αναδεικνύει το ρόλο των Βουλευτών για την προστασία της δημοκρατίας και της κοινωνικής συνοχής.
Περαιτέρω, όπως επισημαίνει και ο Γενικός Γραμματέας των ΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες: «Τα κράτη έχουν την υποχρέωση βάσει του διεθνούς δικαίου να προλαμβάνουν και να καταπολεμούν την υποκίνιση μίσους και να προωθούν τη διαφορετικότητα, την αμοιβαία κατανόηση και την αλληλεγγύη. Πρέπει να κάνουν ένα βήμα μπροστά και να υλοποιήσουν αυτές τις δεσμεύσεις, διασφαλίζοντας ότι τα μέτρα που λαμβάνουν προασπίζονται την ελευθερία του λόγου και προστατεύουν μειονότητες και άλλες κοινότητες.»
Η Ελλάδα συγκαταλέγεται μεταξύ των χωρών που έχουν ποινικοποιήσει τη δημόσια υποκίνηση βίας ή μίσους κατά προσώπων ή ομάδων λόγω φυλής, χρώματος, θρησκείας, εθνικής ή εθνοτικής καταγωγής, αναπηρίας, σεξουαλικού προσανατολισμού ή ταυτότητας φύλου. Παράλληλα, αναγνωρίζεται με το αρ. 82Α του Π.Κ. το ρατσιστικό κίνητρο ως επιβαρυντική περίσταση για την τέλεση εγκλήματος.
Η καταπολέμηση της ρητορικής μίσους συνιστά δομικό χαρακτηριστικό της δημοκρατίας μας και αποτελεί χρέος όλων μας να ενώσουμε τη φωνή μας με όλους, όσοι αντιστέκονται στο ρατσισμό, στη βία, της διακρίσεις. Έχουμε ευθύνη να συμβάλλουμε στην οικοδόμηση δίκαιων και συνεκτικών κοινωνιών, που διασφαλίζουν την αποδοχή της διαφορετικότητας και την αρμονική συνύπαρξη.
* Ο Γιώργος Σταμάτης είναι Βουλευτή Επικρατείας της Νέας Δημοκρατίας
