Καλοφαγάδες, με προτίμηση στα μεγάλα φρέσκα ψάρια, αν και πανάκριβα και προνόμιο των πλουσίων, ήταν οι αρχαίοι Έλληνες, που αγαπούσαν ιδιαίτερα τα μπαρμπούνια, τα χέλια και τους τόνους.
Την ιχθυοφαγία στην αρχαία Ελλάδα μελετάει η ζωο-αρχαιολόγος στο Ινστιτούτο Αιγαιακής Προϊστορίας για την Ανατολική Κρήτη και συνεργάτιδα στο Ινστιτούτο Αλιευτικής Έρευνας (ΙΝ.ΑΛ.Ε.), Δρ Δήμητρα Μυλωνά, συλλέγοντας στοιχεία από γραπτές πηγές, επιστημονικά κείμενα αλλά και από τη μελέτη διαφόρων ευρημάτων.
“Μπορούμε επίσης να κατανοήσουμε πολλά από τα ψαροκόκαλα που φέρνει στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη και από τα σκεύη μέσα στα οποία μαγείρευαν, προχωρώντας σε χημική ανάλυση των υπολειμμάτων των τροφών”, εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η κ. Μυλωνά. “Παράλληλα”, συνεχίζει, “υπάρχουν αναφορές σε πολλά αρχαία κείμενα, όπου, για παράδειγμα, στην Κλασσική Αθήνα, η αγορά όλων των ψαριών από έναν πλούσιο πολίτη, θεωρήθηκε αντιδημοκρατική πράξη αφού δεν άφησε τίποτα για τους υπόλοιπους”.
Για κάποια ψάρια, μάλιστα, όπως το μπαρμπούνι ή το χέλι, η τιμή τους έφτανε σε αστρονομικά για την εποχή ύψη. Από τον 2ο αι. π.Χ. σώζεται ένας τιμοκατάλογος ψαριών σε μία λίθινη επιγραφή από το Ακραίφνιο της Βοιωτίας, που την εποχή εκείνη βρισκόταν στις όχθες της λίμνης Κωπαΐδας. Ο τιμοκατάλογος αυτός περιλαμβάνει θαλασσινά και λιμναία ψάρια σε ποικίλες τιμές. Το επάγγελμα του ψαρά θεωρούνταν ένα από τα πιο δύσκολα, ιδιαίτερα για όσους ψάρευαν στη θάλασσα, αν και επιγραφικές μαρτυρίες μιλάνε για εύπορες συντεχνίες ψαράδων κοντά σε πλούσιους ψαρότοπους. Ιδιαίτερα κερδοφόρο, όμως, φαίνεται να ήταν το επάγγελμα του ιχθυέμπορου.
Σύμφωνα με την κ. Μυλωνά, οι αρχαίοι Έλληνες είχαν ιδιαίτερη προτίμηση στα πετρόψαρα του Αιγαίου, αλλά επιδίδονταν και στην αλιεία πολλών πελαγικών ειδών, όπως ο τόνος -ο οποίος κατείχε ιδιαίτερη θέση στην προτίμηση των αρχαίων- οι παλαμίδες, τα σκουμπριά και ο γαύρος, ο οποίος κατά εποχές ήταν εξαιρετικά άφθονος και ψαρευόταν πολύ εύκολα με κυκλικά δίχτυα.
“Βέβαια, δεν έχουμε συνταύτιση ονομάτων για όλα τα ψάρια που αναφέρονται σε αρχαίες πηγές, παρά μόνο εκεί που δίνονται λεπτομέρειες για τα χαρακτηριστικά των ψαριών”, διευκρινίζει.
Όσον αφορά τα μεταποιημένα ψάρια, όπως ο παστός τόνος και οι αντζούγιες, αλλά και τα μυστηριώδη μελάνδρυα, καταναλώνονταν ευρέως, απ’ όλες τις κοινωνικές τάξεις και αποτελούσαν προϊόν ενός πολύ ανθηρού εμπορίου σε όλη τη Μεσόγειο και τις γειτονικές θάλασσες. Μεταξύ αυτών, τονίζει η κ. Μυλωνά, “ο γάρος αποτελούσε στην αρχαιότητα και στον μεσαίωνα, βασικό στοιχείο της διατροφής”.
“Ο γάρος ήταν ένα είδος σάλτσας, φτιαγμένος από σιτεμένα εντόσθια λιπαρών ψαριών με αλάτι, αντίστοιχος με τη σάλτσα ψαριού (fishsauce) της κουζίνας της Άπω Ανατολής. Ο γάρος υψηλής ποιότητας (από εντόσθια και αίμα τόνου) ήταν πανάκριβος. Υπήρχαν πόλεις γύρω από τη Μεσόγειο και τον Εύξεινο Πόντο που ζούσαν από την παραγωγή και το εμπόριο του γάρου και των λοιπών ιχθυηρών προϊόντων. Σήμερα, βρίσκουμε τους αμφορείς στους οποίους διακινούνταν, οι οποίοι εκτός από το χαρακτηριστικό τους σχήμα, συχνά περιέχουν υπολείμματα των μεταποιημένων ψαριών”.
Η ?εταποίηση των αλιευ?άτων ?αρτυρείται ήδη δύο χιλιετίες πριν από την εποχή αυτή από το Ακρωτήρι στην Σαντορίνη, της Εποχής του Χαλκού, όπου σε ανασκαφή βρέθηκαν τα υπολεί??ατα ?εγάλων αποξηρα?ένων συναγρίδων. Τα ψάρια είχαν ανοιχτεί, η σπονδυλική τους στήλη είχε αφαιρεθεί, είχαν πιθανόν παστωθεί και αποξηρανθεί και στην συνέχεια είχαν κρε?αστεί σε ?ια αρ?αθιά. Στο Ακρωτήρι εντοπίστηκε και ?ια ακόμη περίπτωση ?εταποιη?ένων ψαριών καθώς σε ένα πιθάρι βρέθηκαν οστά ολόκληρων φαγκριών, ?αζί ?ε υπολεί??ατα της σάρκας τους και σπόρους σιτηρών.
Έρευνα για τις αλιευτικές παραδόσεις
Η σημαντικότητα της θάλασσας και των πόρων της είχαν ήδη επισημανθεί από την αρχαιότητα και συνέβαλαν καθοριστικά στην ανάπτυξη του Ελληνικού πολιτισμού. Σε ορισμένες περιοχές αναπτύχθηκαν μακρόβιες και πλούσιες αλιευτικές παραδόσεις που καθόρισαν σε μεγάλο βαθμό την ταυτότητα και τον τρόπο ζωής των παράκτιων κοινοτήτων, αλλά και στήριξαν τις τοπικές οικονομίες μέσω της αλιείας και της επεξεργασίας των αλιευμάτων. Τις πολύτιμες αυτές παραδόσεις θα προσπαθήσουν να “αλιεύσουν” οι επιστήμονες του ΕΛΓΟ – ΔΗΜΗΤΡΑ στις περιοχές της Θάσου, της Σαμοθράκης, αλλά και στις ακτές του Βορειοανατολικού Αιγαίου και συγκεκριμένα από το Στρυμόνα μέχρι τις εκβολές του Έβρου.
Οπως εξηγεί η κ.Μυλωνά, μέσα από το ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα με τον τίτλο “PERICLES” (Preserving and sustainably governing coastal heritage and landscapes in European coastal and maritime regions) η Ελλάδα και συγκεκριμένα το Ινστιτούτο Αλιευτικής Έρευνας (ΙΝΑΛΕ) του ΕΛΓΟ – ΔΗΜΗΤΡΑ, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Κρήτης, θα προσπαθήσουν να καταγράψουν την αλιευτική πολιτιστική κληρονομιά της κάθε περιοχής, με στόχο τη διαφύλαξη των πολύτιμων πανάρχαιων αλιευτικών γνώσεων και πρακτικών, αλλά και την κοινοποίησή τους στην παγκόσμια ερευνητική κοινότητα.
Για την έρευνα γύρω από τις αλιευτικές παραδόσεις του κάθε τόπου, απαραίτητη είναι η εμπλοκή των τοπικών κοινωνιών, οι οποίες θα κληθούν να βοηθήσουν στη διατήρηση, συνέχιση, αλλά και στην ομαλή ένταξη των σχετικών παραδόσεων στις νέες περιβαλλοντικές, οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες, που τις τελευταίες δεκαετίες έχουν επιφέρει μεγάλες αλλαγές στη φυσιογνωμία των παράκτιων αλιευτικών κοινοτήτων, συχνά απειλώντας τις μακροχρόνιες παραδόσεις τους.
“Το πρόγραμμα είναι τριετές και ξεκίνησε τον Μάιο του 2018 με τη συνεργασία 8 χωρών. Στόχος μας είναι η καταγραφή της σημερινής αλιευτικής παράδοσης που είναι στα όρια της εξαφάνισης προκειμένου να διασωθεί και να συνεχιστεί”, καταλήγει η κ.Μυλωνά.
Η αμερικανική παρακαταθήκη του Τζον ΜακΚέιν
*Του Benjamin Wallace-Wells
Την περασμένη Παρασκευή, η οικογένεια του Τζον ΜακΚέιν ανακοίνωσε ότι ο γερουσιαστής αποφάσισε να σταματήσει τη θεραπεία του για τον καρκίνο. «Η προέλαση της ασθένειας και το προχωρημένο της ηλικίας έχουν εκδώσει την ετυμηγορία τους», έγραψε η οικογένεια. Μια ημέρα αργότερα ο ΜακΚέιν πέθανε. Ηταν 81 ετών.
Η διάγνωση για τον ΜακΚέιν ανακοινώθηκε το περασμένο καλοκαίρι και ο ίδιος ο γερουσιαστής πέρασε το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου στο ράντσο του, στην Κόρνβιλ της Αριζόνα. Ακόμη και πριν αρρωστήσει, όμως, είχε αρχίσει να απομακρύνεται από την Ουάσινγκτον και τα περίχωρα. Πριν από δύο καλοκαίρια, όταν τα περισσότερα στελέχη του κόμματος βρίσκονταν στην Εθνική Συνδιάσκεψη του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος για να επικυρώσουν την άνοδο του Ντόναλντ Τραμπ, ο ίδιος και η σύζυγός του ανακατεύονταν με τους τουρίστες στο Γκραν Κάνυον. Στα δέκα χρόνια που ακολούθησαν την ήττα του από τον Μπαράκ Ομπάμα, ο ΜακΚέιν ήταν ο ντε φάκτο πρόεδρος της Συνόδου του Μονάχου για την ασφάλεια, ο υπερασπιστής των διαφωνούντων της Λευκορωσίας και το περιοδεύον σύμβολο τιμής για τους στρατιώτες στο Αφγανιστάν και το Ιράκ. Είδε αυτά που συνέβαιναν στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα, αλλά προέβαλε μόνο ρητορική αντίσταση. Το περασμένο φθινόπωρο, έκανε μια δραματική εμφάνιση στη Γερουσία και ματαίωσε με την ψήφο του την προσπάθεια των Ρεπουμπλικανών να καταργήσουν το Oabamacare. Παρακολουθώντας τον να ψηφίζει, έβλεπε κανείς ένα μίγμα δέους και ενόχλησης που άφησε τα πράγματα να φτάσουν σε αυτό το σημείο.
Πριν από λίγες εβδομάδες, σε μια προσπάθεια να καταλάβω τι επίπτωση θα έχει ο θάνατος του ΜακΚέιν στην πολιτική της χώρας του, πέρασα ένα απόγευμα με τον Μαρκ Σόλτερ, επί σειρά ετών λογογράφο του. Ο ΜακΚέιν απεχθανόταν όλους αυτούς τους ύμνους προς το πρόσωπό του, μου είπε. Σε ένα κόμμα που έχει εγκαταλείψει σε μεγάλο βαθμό τον ιδεαλισμό, ήταν ο τελευταίος συντηρητικός ρομαντικός. Τα πιο βαθιά αδελφικά αισθήματα τα επιφύλασσε στους πολιτικούς κρατούμενους, στους διαφωνούντες, στους στρατιώτες – ανθρώπους που είχαν περάσει ό,τι χειρότερο μπορεί να κάνει ο άνθρωπος στον συνάνθρωπό του και είχαν επιβιώσει. Ηταν σαν να πιστεύει ότι «είμαστε οι τύποι που στηριζόμαστε ακόμη στην ελπίδα όταν η ελπίδα είναι αδύνατη», είπε ο Σόλτερ.
Το σώμα του ΜακΚέιν είναι παρόν στην αμερικανική ψυχή εδώ και μισό αιώνα, από τότε που συνελήφθη στο Ανόι μετά την πτώση του αεροπλάνου του το 1967. Είχε σπασμένα πλευρά και για την υπόλοιπη ζωή του δεν μπορούσε να σηκώσει τα χέρια για να χτενίσει τα μαλλιά του. Τον τελευταίο χρόνο, η κατάπτωσή του ήταν εμφανής: είχε αδυνατίσει πολύ, η φωνή του είχε ατονήσει, η ακοή του επίσης. Υπέφερε, αλλά το ότι υπέφερε, και το άντεχε, συνόδευε πάντα την εικόνα του.
Ο ΜακΚέιν που θα τιμηθεί τις επόμενες ημέρες στην Ουάσινγκτον ήταν ένα δημιούργημα όχι μόνο τιμής, αλλά και εγκαρδιότητας. Ηταν πιστός φίλος τόσο Δημοκρατικών όσο και Ρεπουμπλικανών. Σε ταξίδια αντιπροσωπειών στο εξωτερικό, φρόντιζε να τρώνε όλοι οι βουλευτές μαζί. Βοηθούσε ασφαλώς ότι εμφανιζόταν πρόθυμα ευάλωτος, ένα γνώρισμα που μπορούσε να τον οδηγήσει στον αυτοτραυματισμό. «Τον ρωτούσες για το Βιετνάμ και σου έλεγε για την ημέρα που έκλεψε ένα πετσετάκι από τον κρατούμενο του διπλανού κελιού», έγραψε ο Μάικλ Λιούις το 1997. «Τον ρωτούσες για τον πρώτο του γάμο και πήγαινε κατευθείαν στη μοιχεία».
Ο Σόλτερ πέρασε μεγάλο μέρος της περυσινής χρονιάς ετοιμάζοντας ένα βιβλίο μαζί με τον ΜακΚέιν. Ηθελαν να παρουσιάσουν μια άλλη πλευρά του γερουσιαστή: το πόσο μεγάλη ικανοποίηση είχε αντλήσει από τη δημόσια ζωή. «Αυτό που ήθελε να πει ήταν πόσο το είχε απολαύσει», μου είπε ο λογογράφος του.
Ο Τζον ΜακΚέιν έμεινε στο Κονγκρέσο όλο αυτό το διάστημα, παρά τα σκάνδαλα και τους κακούς υπολογισμούς που θα είχαν εύκολα οδηγήσει άλλες πολιτικές καριέρες στο τέλος τους. «Ο ΜακΚέιν έλεγε πάντα ότι `άφησα το Βιετνάμ πίσω μου το δευτερόλεπτο που προσγειώθηκα στο Κλαρκ` – την αεροπορική βάση στις Φιλιππίνες όπου έφτασε μετά την απελευθέρωσή του, το 1973 – και νομίζω ότι το πίστευε», είπε ο Σόλτερ. Η ζωή του ΜακΚέιν έδειξε ότι το μαρτύριο δεν σβήνει την ελπίδα. Μερικές φορές τη μεγαλώνει.
*Ο Μπέντζαμιν Γουάλας-Γουελς είναι αρθρογράφος του New Yorker