*Γράφει ο Απόστολος Σειρηνίδης
Ειδήσεις σε πραγματικό χρόνο, τίτλοι που ερεθίζουν, φωτογραφίες που κεντρίζουν, αντιδράσεις, κοινοποιήσεις, σχόλια…Η καθημερινότητα των social media έχει, μεταξύ άλλων, αλλάξει δραματικά τον τρόπο με τον οποίο καταναλώνουμε την πληροφορία, καθιστώντας πιο εύκολη από ποτέ την πρόσβασή μας σε ειδησεογραφία από κάθε γωνιά του πλανήτη. Παράλληλα, όμως, η εξάπλωση ψευδών πληροφοριών και ειδήσεων έχει -και αυτή- καταστεί απίστευτα εύκολη…
Η έρευνα
Μια πρόσφατη μελέτη του MIT ανακάλυψε ότι τα hoaxes (ψευδείς και παραπλανητικές «ειδήσεις» που κυκλοφορούν καθημερινά στο διαδίκτυο), ανεξάρτητα από το αν πρόκειται για ακούσιες ψεύτικες πληροφορίες ή για κακόβουλες προπαγανδιστικές ενέργειες, διαδίδονται εντυπωσιακά ταχύτερα από τις πραγματικές ειδήσεις. Από την πλευρά της Ψυχολογίας, το γεγονός αυτό είναι κάτι που δεν θα πρέπει να δημιουργεί έκπληξη, καθώς τα ψεύδη τρέφουν κάποιες από τις μεγαλύτερες διανοητικές αδυναμίες του ανθρώπου.
Σύμφωνα με την ανάλυση της έρευνας, οι ψευδείς πληροφορίες είχαν 70% περισσότερες πιθανότητες να αναπαραχθούν από τους χρήστες. Σε γενικές γραμμές, οι ερευνητές αναφέρουν ότι «το ψέμα διαχέεται σημαντικά περισσότερο, βαθύτερα και ευρύτερα από την αλήθεια σε όλες τις κατηγορίες πληροφοριών». Η κατηγορία των ψευδών πολιτικών ειδήσεων φαίνεται να έχει την «πρωτοκαθεδρία», με τον συνολικό αριθμό των ψευδών πολιτικών φημών να κορυφώνεται στο τέλος του 2013 και του 2015, και πάλι στο τέλος του 2016 (προφανώς λόγω των προεδρικών εκλογών στις ΗΠΑ).
Το βασικό συμπέρασμα της έρευνας είναι ότι το περιεχόμενο που προκαλεί έντονα συναισθήματα εξαπλώνεται περισσότερο, γρηγορότερα και πιο βαθιά. Τα συγκεκριμένα ευρήματα έρχονται να επιβεβαιώσουν σχετικές έρευνες που έχουν γίνει σε άλλους τομείς, όπως η ψυχολογία και η επικοινωνία. Πράγματι, η ιδέα ότι οι ψευδείς πληροφορίες μας προσελκύουν περισσότερο δεν προκαλεί έκπληξη. Το γεγονός εξηγείται απλά, αφού ο εγκέφαλός μας θέλει να πιστέψει μόνο τα γεγονότα που ταιριάζουν με τις υπάρχουσες πεποιθήσεις μας.
Τί συμβαίνει στο μυαλό μας;
Το μυαλό μας έχει την τάση να χρησιμοποιεί γνωστικές προκαταλήψεις με τις οποίες επεξεργάζεται τις πληροφορίες, αντί να σκεφτεί ορθολογικά. Πιθανότατα πρόκειται για μια εξελικτική «ιδιοτροπία». που μας βοηθά να παίρνουμε στιγμιαίες αποφάσεις σε κρίσιμες στιγμές π.χ. επιβίωσης, όμως, ταυτόχρονα, αποτελούν και εμπόδιο στη δυνατότητά μας να κρίνουμε αντικειμενικά. Θυμόμαστε ότι το παρελθόν ήταν καλύτερο από ότι πραγματικά ήταν, πιστεύουμε περισσότερο σε πράγματα που επαναλαμβάνονται συχνά και αφήνουμε τα νέα γεγονότα να χρωματίζουν, μεταξύ άλλων, τις παλαιές αναμνήσεις μας. Η πολλή αγάπη μας, όμως, για τα ψέματα προέρχεται από μια παλιά, «καλή» προκατάληψη. Την προκατάληψη της επιβεβαίωσης.
Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν θα μοιράζονταν ποτέ κάτι που υποψιάζονται ότι είναι αναληθές, οπότε είναι ασφαλές να υποθέσουμε ότι μια ψεύτικη φήμη είναι πιο πιθανό να γίνει πιστευτή εάν κάνει κάποιον να πει, «ναι, σίγουρα! Αυτό είναι λογικό για μένα!”». Δυστυχώς, έχουμε μια εγγενή τάση να προσπαθούμε να προσαρμόσουμε κάθε νέα πληροφορία που μαθαίνουμε, σε αυτό που ήδη πιστεύουμε ότι είναι αλήθεια. Οι εγκέφαλοί μας ψάχνουν απεγνωσμένα αποδείξεις που θα επιβεβαιώνουν ότι αυτό που πιστεύουμε ήδη είναι και αληθινό, γεγονός που το κάνει τόσο δελεαστικό να θεωρήσουμε δεδομένο ό,τι ταιριάζει με την αγαπημένη μας αφήγηση. Ας το παραδεχτούμε. Έχει συμβεί σε όλους μας. Ακόμα κι αν είσαι σίγουρος ότι δεν είσαι ένας από εκείνους που πέφτουν εύκολα θύμα των fake news, είναι πολύ πιθανό να έχεις μοιραστεί κατά λάθος κάτι ψευδές τουλάχιστον μια φορά, επειδή κάτι στο μυαλό σου ψιθύρισε: «yessssss, το ήξερα!».
Αγαπάμε, επίσης, να ανακαλύπτουμε θεωρίες και μοτίβα εκεί που δεν υπάρχουν, γεγονός που επιτρέπει τη διατήρηση όλων των ειδών θεωριών συνωμοσίας στα social media και αλλού. Με λίγα λόγια, οι εγκέφαλοί μας είναι συχνά αρκετά «χαζοί»!
Η επόμενη ημέρα…
Σε κάθε περίπτωση, ο μόνος τρόπος να πορευτούμε -τουλάχιστον για όσο καιρό οι μηχανικοί πληροφορικής πίσω από τα αγαπημένα μας social media θα αναζητούν τεχνικές λύσεις για να σταματήσουν οριστικά την εξάπλωση των fake news- είναι να βάλουμε τον…«τεμπέλικο» εγκέφαλό μας σε δουλειά. Μπορεί όλοι να είμαστε αδύναμα πλάσματα με ένα σωρό προκαταλήψεις, όμως οφείλουμε πριν πιστέψουμε και κοινοποιήσουμε κάτι στο διαδίκτυο να σκεφτόμαστε ψύχραιμα και να υποβάλλουμε στη βάσανο της λογικής σκέψης αυτό που μόλις διαβάσαμε.
Οι επιστήμονες και οι εταιρίες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης εργάζονται εντατικά για την καταπολέμηση του δυσάρεστου φαινομένου και ίσως τελικά καταφέρουν -πολύ σύντομα- να λύσουν το γρίφο και να μας απαλλάξουν οριστικά από τη μάστιγα των fake news. Ας μην βιαστούμε λοιπόν να θεωρήσουμε ότι εισερχόμαστε σε έναν κόσμο μετα-αλήθειας από τον οποίο δεν θα καταφέρουμε ποτέ να δραπετεύσουμε…
*Ο Απόστολος Σειρηνίδης είναι Digital Marketing Specialist
«L’État, c’est moi»
*Του Τρύφωνα Μουζακιώτη
Ο Λουδοβίκος ο 14ος, βασίλευσε στη Γαλλία από το 1654 μέχρι το 1715. Έμεινε γνωστός στην ιστορία ως ο «βασιλιάς ήλιος» και από την φράση του «το Κράτος, είμαι εγώ» («L’État, c’est moi»), η οποία απεικόνιζε την αυταρχική αντίληψη και πολιτική του απέναντι στο Κράτος αλλά και το λαό. Περιόρισε τη δύναμη του κοινοβουλίου, απέκτησε τον πλήρη έλεγχο της δικαιοσύνης, υψώνοντας τον θρόνο του πάνω από τους νόμους, διακηρύσσοντας μάλιστα ότι είναι ο εκπρόσωπος του Θεού επί Γης και το κέντρο του κόσμου.
Θα με ρωτήσετε τώρα… τι σχέση μπορεί να έχουν όλα τα παραπάνω με το 2018 και την Ελλάδα του ΣΥΡΙΖΑ. Θα ήθελα να μπορούσα να απαντήσω ότι όλα αυτά δεν έχουν απολύτως καμία σχέση με την σημερινή πραγματικότητα. Παρακολουθώντας όμως τον τρόπο με τον οποίο ο σημερινός ο Πρωθυπουργός αντιλαμβάνεται την εξουσία και την πολιτική, έχω οδηγηθεί στο συμπέρασμα ότι πρότυπο του δεν ήταν τόσο ο Τσε, με τις φωτογραφίες του οποίου συνήθιζε να ποζάρει όσο ο Λουδοβίκος ο 14ος.
Λαμβάνοντας μάλιστα υπόψη τις τελευταίες εξελίξεις και τους χειρισμούς ακόμα και σε μείζονα εθνικά ζητήματα όπως για παράδειγμα στο «Σκοπιανό», το οποίο φέρνει στο προσκήνιο εν μέρει για λόγους που άπτονται της μικροπολιτικής (θεωρώντας ότι θα δημιουργήσει τριγμούς στα υπόλοιπα κόμματα) εύκολα κάποιος μπορεί να αντιληφθεί ότι ο Πρωθυπουργός προσπαθεί να επιβάλλει «λύσεις», χωρίς να δίνει λογαριασμό σε κανέναν. Απαξιεί να ενημερώσει την αντιπολίτευση και απαξιώνει τους πολίτες που αντιδρούν στην πολιτική του, βαφτίζοντας τους συλλήβδην ( μέσω κύκλων του και συνεργατών του) «φασίστες» και «εθνίκια»(sic).
Η συστηματική προσπάθεια από την κυβέρνηση, σπίλωσης όσων συμμετείχαν στα συλλαλητήρια, περιφρονώντας την δυναμική που αυτά είχαν και απαξιώνοντας τη μαζικότητα τους, αποδεικνύει ότι για τον ΣΥΡΙΖΑ η έννοια λαός, την οποία αρέσκονται να επικαλούνται, έχει τελείως διαφορετική σημασία από αυτήν που ίσως πιστεύουμε οι υπόλοιποι. Λαός κατ΄ αυτούς είναι τα μέλη και οι συμπαθούντες (αυλικοί) της κυβέρνησης και του Πρωθυπουργού της .
Με την έννοια «λαϊκή θέληση» εννοούν τις κατευθυντήριες γραμμές και την βούληση που εκπορεύεται από την Κεντρική Επιτροπή του κόμματος (και μιας και είπα Κεντρική Επιτροπή θυμήθηκα τον εκνευρισμό και το οργίλο ύφος του κ. Τσίπρα προς τους συνέδρους όταν πήγαν κόντρα στη δική του γραμμή… οι οποίοι εν συνεχεία, ύστερα από την επίπληξη του προέδρου τους άλλαξαν ακαριαία τη ψήφο τους).
Οι πλειοψηφίες επομένως που σχηματίζονται έξω από τον κύκλο των μελών του κόμματος και τις επιταγές του Προέδρου του δεν νοούνται ως πλειοψηφίες αλλά ως περιθωριοποιημένες μειοψηφίες.
Δεν είναι όμως μόνο το «Σκοπιανό». Στα τρία χρόνια και κάτι διακυβέρνησης, έχει δώσει πολλά δείγματα γραφής. Από την απροκάλυπτη προσπάθεια χειραγώγησης των Μ.Μ.Ε μέσω του τρόπου χειρισμού του θέματος των τηλεοπτικών αδειών (με αποκορύφωμα την «επίθεση» στην απόφαση του ΣτΕ και στους δημοσιογράφους που αντιδρούσαν), τις «επιθέσεις» στη Δικαιοσύνη, την τοποθέτηση της κυρίας Θάνου στο νομικό γραφείο του, την προσπάθεια άλωσης των Ανεξάρτητων Αρχών τοποθετώντας κομματικούς φίλους (βλ. Επιτροπή Ανταγωνισμού) μέχρι την ασύστολη κομματικοποίηση της δημόσιας διοίκησης, γίνεται αντιληπτό ότι στόχος δεν ήταν μόνο η «κυβέρνηση» αλλά η «εξουσία» (κάτι που έχει ομολογήσει άλλωστε και ίδια η σύζυγος του Πρωθυπουργού).
Αξίζει να σημειωθεί ότι σημάδια και ψήγματα αυτής της νοοτροπίας συναντά κανείς και στο σχέδιο για την Συνταγματική Αναθεώρηση που εισηγήθηκε ο ίδιος ο Αλέξης Τσίπρας. Στο «Νέο Σύνταγμα Τσίπρα», οι Ανεξάρτητες Αρχές έχουν ανύπαρκτο-διακοσμητικό ρόλο αφού σύμφωνα με όσα έχει πει ο ίδιος «η τεχνοκρατική ιδεολογία έχει αποθεώσει τη λειτουργία τους»(sic) και επομένως θα πρέπει να συγκροτούνται με μικρότερες πλειοψηφίες αν δεν συμπληρώνουν τα 4/5. Το επόμενο βήμα, θα υπέθετε κάποιος με λίγη φαντασία, είναι να θεσμοθετήσει ως ισόβιο Υπουργό τον Νίκο τον Παππά, του οποίου η θέση θα μπορεί να καταργηθεί μόνο με συνταγματική αναθεώρηση
Επίσης ανάμεσα στις προτάσεις του Πρωθυπουργού για το νέο Σύνταγμα, βρίσκεται και η εκλογή του ΠτΔ από τον λαό με παράλληλη σταδιακή αύξηση των αρμοδιοτήτων του. Η πρόταση αυτή σε συνδυασμό με την απλή αναλογική την οποία έκανε «σημαία», μόνο αθώα δεν είναι.
Η απλή αναλογική του εξασφαλίζει τη συμμετοχή του σε μελλοντικές κυβερνήσεις ενώ από την ακυβερνησία και το χάος που θα δημιουργηθεί αργά ή γρήγορα, το πολίτευμα αναγκαστικά θα εξελιχθεί προς το προεδρικότερον . Ίσως να επιφυλάσσει για τον εαυτό του, την θέση του πρώτου Προέδρου της «Α΄ Προεδρικής Δημοκρατίας» που οραματίζεται ενδόμυχα. Ας ευχηθούμε τουλάχιστον αυτή η Προεδρική Δημοκρατία που οραματίζεται, να μην είναι αλα Ερντογάν …
Η διαφαινόμενη προσπάθεια λοιπόν να θέσει το κόμμα υπό τον απόλυτο έλεγχο του, το κράτος υπό κομματική εξάρτηση, κάθε ανεξάρτητο θεσμό υπό τον κρατικό – κομματικό έλεγχο αλλά και η τάση να αποφασίζει μόνος για εθνικής σημασίας ζητήματα χωρίς να επιδιώκει στοιχειώδη συναίνεση με τα υπόλοιπα κόμματα και τα «παιχνίδια» με το Σύνταγμα, ίσως να σκιαγραφούν χαρακτηριστικά μιας κουλτούρας και αντίληψης η οποία μοιάζει αρκετά με αυτήν του Λουδοβίκου του 14ου αναφορικά με τη σχέση του Κράτους με τον… ίδιο του τον εαυτό.
*Ο Τρύφων Μουζακιώτης είναι Πολιτικός επιστήμονας