Tο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο στην Αθήνα, θα είναι ο επόμενος σταθμός για τη μεγάλη έκθεση «Πρίγκιπες της Πύλου. Θησαυροί της Περιόδου του Χαλκού από τη Μεσσηνία», με τα εκπληκτικά ευρήματα από τον τάφο που έχει ονομαστεί «Τάφος του Πρίγκηπα της Πύλου» ή του «Γρύπα Πολεμιστή». Ευρήματα που δεν έχουν ποτέ μέχρι τώρα εκτεθεί στο κοινό. Το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο γνωμοδότησε χθες μετ’ επαίνων για τον προσωρινό δανεισμό των αντικειμένων, από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας, προκειμένου να πραγματοποιηθεί η έκθεση.
Το εύρημα ήταν των Τζακ Ντέιβις και Σάρον Στόκερ από το Πανεπιστήμιο του Σινσινάτι (Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών) και ο εντοπισμός του τάφου σε μυκηναϊκά στρώματα της Πύλου είχε δημιουργήσει μεγάλο ενθουσιασμό παγκοσμίως, το 2015. Νεαρός, με μαύρα κατσαρά μακριά μαλλιά, καστανά μάτια και φρύδια, όμορφος, αρχοντικός, ο «Γρύπας Πολεμιστής», που βρέθηκε σε τάφο του 1.500 π.Χ. στον Ανω Εγκλιανό της Πύλου, δίπλα από το μυκηναϊκό ανάκτορο του Νέστορος δεν «ταράχτηκε» από λαθρανασκαφείς. Ηταν ηλικίας 30 με 35 ετών, και στον τάφο εντοπίσθηκαν περισσότερα από 1.400 μοναδικά αντικείμενα ως κτερίσματα για τη μετά θάνατο ζωή του.
Η έκθεση “Princes of Pylos. Bronze Age Treasures of Messenia” διοργανώθηκε αρχικά από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας και την Αμερικάνικη Σχολή Κλασικών Σπουδών και παρουσιάστηκε στο Αρχαιολογικό Μουσείο Καλαμάτας, 14 Φεβρουαρίου-4 Μαΐου 2025. Στη συνέχεια παρουσιάστηκε στο Μουσείο J. Paul Getty στο Λος Άντζελες, ΗΠΑ κατά το διάστημα από τις 25 Ιουνίου 2025 έως τις 12 Ιανουαρίου 2026. Η έκθεση περιλάμβανε 230 αρχαιότητες, 222 από την ΕΦΑ Μεσσηνίας και 8 από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, που συμμετείχε στη διοργάνωση. Είχε μεγάλη επιτυχία και απήχηση που στο διεθνές κοινό και τώρα θα τη δούμε στο ΕΑΜ από Μάιο έως Οκτώβριο 2026. Στη συνέχεια, θα μεταφερθεί στο Αρχαιολογικό Μουσείο Χώρας Μεσσηνίας, (Νοέμβριος 2026- Μάρτιος 2027) το οποίο τώρα είναι υπό αναβάθμιση.
Η έκθεση στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο περιλαμβάνει 214 αρχαιότητες από την ΕΦΑ Μεσσηνίας, τα οποία προέρχονται από τις ανασκαφές της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας και της 2 Αμερικάνικης Σχολής Κλασσικών Σπουδών και έχει ως στόχο την ανάδειξη της σημασίας της Μεσσηνίας κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Οι θεματικοί άξονες αναδεικνύουν το μεγάλο μυκηναϊκό ανακτορικό κέντρο του Άνω Εγκλιανού στην Πύλο, γνωστό και ως «Ανάκτορο του Νέστορος», αλλά και πολλές αρχαιολογικές θέσεις, που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο του Ανακτόρου, κυρίως μέσα από ταφικά σύνολα που αποκαλύφθηκαν κατά τις πρόσφατες και παλαιότερες ανασκαφικές έρευνες στην περιοχή.
Όπως ακούστηκε χθες κατά τη συζήτηση στο ΚΑΣ, ο κατάλογος των προς δανεισμό αντικειμένων συμπεριλαμβάνει κυρίως μικρών διαστάσεων τέχνεργα, που προέρχονται από το Ανάκτορο του Νέστορος, από τον λακκοειδή τάφο του Γρύπα Πολεμιστή, από τους θολωτούς τάφους στις θέσεις Εγκλιανός, Ρούτση, Τραγάνα, Περιστεριά, Νιχώρια, Κουκουνάρα, Βλαχόπουλο, Δάρας, Άνθεια, Ψάρι και από τα νεκροταφεία θαλαμωτών τάφων στον Εγκλιανό, στα Βολιμίδια Χώρας και στα Ελληνικά Θουρίας.
Στα προς δανεισμό αντικείμενα περιλαμβάνονται εξαιρετικής τέχνης ταφικά κτερίσματα, όπως σφραγιδόλιθοι με εγχάρακτες παραστάσεις, χρυσά κοσμήματα, αντικείμενα από ελεφαντοστό και ελεφαντόδοντο, λίθινες και χάλκινες αιχμές βελών, οδοντόφρακτο κράνος, πήλινα ειδώλια και γραπτά αγγεία, χάλκινα όπλα, κοσμήματα από γυαλί, χρυσό και άλλους πολύτιμους και ημιπολύτιμους λίθους αλλά και θραύσματα τοιχογραφιών από το Ανάκτορο του Νέστορος.
Εκτός από τις αρχαιότητες από την ΕΦΑ Μεσσηνίας, στην έκθεση θα παρουσιαστούν τα 8 έργα από τις συλλογές του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου που συμμετείχαν και στην έκθεση στο μουσείο J. P. Getty, και συγκεκριμένα 4 πήλινες πινακίδες γραμμικής Β από το ανάκτορο του Νέστορα στην Πύλο, 2 χάλκινα εγχειρίδια από τον θολωτό τάφο ΙΙ στο Μυρσινοχώρι και μια χρυσή σφραγίδα με παράσταση Γρύπα από τον θολωτό τάφο IV της Πύλου. Επιπλέον, θα προστεθούν αρχαιότητες από την αποθήκη του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Ενδεικτικά αναφέρθηκαν τα ευρήματα από το θολωτό τάφο στον Οσμάναγα – Κορυφάσιο (ΜΕΙΙΙ- ΥΕΙ) και πινακίδες Γραμμικής Β γραφής. Τέλος, θα υπάρξει σύνδεση με έργα από την Μεσσηνία, που παρουσιάζονται στη μόνιμη έκθεση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου.
Οι αρχαιότητες της έκθεσης εντάσσονται στις παρακάτω θεματικές ενότητες:
1. Ο Τάφος του “Γρύπα Πολεμιστή” (τίτλος εργασίας) Η ενότητα παρουσιάζει τα ευρήματα του ασύλητου λακκοειδή τάφου του Γρύπα Πολεμιστή, που αποκαλύφθηκε το 2015 από τους Jack Davis και Sharon Stocker και αποτέλεσε μια από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις των τελευταίων χρόνων για την αρχαιολογία και την ιστορία της πρώιμης μυκηναϊκής περιόδου. Προτείνεται η χρονολογική σύνδεση με τις προθήκες του Ταφικού Κύκλου Α των Μυκηνών της μόνιμης έκθεσης, ώστε να διαφανεί η περίοδος της ανόδου των ηγετικών ομάδων πολεμιστών, που αναπτύσσουν σχέσεις με τον ήδη προηγμένο 3 μινωικό πολιτισμό, ενώ παράλληλα να αναδειχθεί η εντυπωσιακή εικόνα του πλούτου της Πρώιμης Μυκηναϊκής περιόδου.
- Μικρές ηγεμονίες (τίτλος εργασίας) Η ενότητα περιλαμβάνει ευρήματα από τους θολωτούς τάφους στις θέσεις Ψάρι, Βολιμίδια, Τραγάνα, Περιστεριά, Μυρσινοχώρι, Δάρα, Άνθεια, Κουκουνάρα, Βλαχόπουλο, Ίκλαινα και Νιχώρια που είναι διασπαρτες στη ΝΔ Πελοπόννησο, και παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον για την εικόνα της Μεσσηνίας κατά την μυκηναϊκή εποχή πριν την ανακτορική περίοδο. Στις θέσεις αυτές, έχουν κατασκευαστεί δύο ή τρεις θολωτοί τάφοι (μεσαίου ή μεγάλου μεγέθους), αλλά και οικιστικά κατάλοιπα. Συνήθως τα ταφικά μνημεία εγκαταλείπονται ή χρησιμοποιούνται σποραδικά στην ΥΕΙΙΙΒ, όταν ακμάζει το ανακτορικό κέντρο της Πύλου. Από Β προς Ν. οι θέσεις αυτές είναι: Σαμικό, Κακόβατος, Μάλθι, Ψάρι, Περιστεριά, Μουριατάδα, Μυρσινοχώρι, Χώρα, Τραγάνα, Κουκουνάρα, Καπλάνι Κορώνης, Άνθεια, Δάρας, Νιχώρια, Καλαμάτα.
- Από τις ηγεμονίες στο ανάκτορο (τίτλος εργασίας) Η εκθεσιακή ενότητα περιλαμβάνει ευρήματα από το ανάκτορο της Πύλου στον Άνω Έγκλιανό, γνωστό και ως «Ανάκτορο του Νέστορος», μεταξύ των οποίων και θραύσματα τοιχογραφιών και αντιπροσωπευτικά δείγματα αγγείων από τη νεότερη φάση του ανακτόρου καθώς και πινακίδες Γραμμικής Β γραφής. Ο μυκηναϊκός πολιτισμός έφτασε στο αποκορύφωμά του μεταξύ του 14ου και του 13ου αι. π.Χ. Η περίοδος αυτή χαρακτηρίζεται από μεγάλη εξωστρέφεια και οικονομική άνοδο σε ένα διεθνές πλαίσιο, που ευνοεί τις εμπορικές επαφές και σχέσεις στην ανατολική και τη δυτική Μεσόγειο. Στο επίκεντρο των εξελίξεων βρίσκεται ο πιο δυναμικός θεσμός του μυκηναϊκού κόσμου: το «Ανάκτορο του Νέστορος» αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της περιόδου. Ένα από τα μέσα διατήρησης και ενίσχυσης της ισχύος του ανακτόρου ήταν η χρήση της γραφής.
Προτάθηκε να υπάρξει σύνδεση με την προθήκη της μόνιμης έκθεσης, όπου εκτίθενται οι πινακίδες από το ανάκτορο της Πύλου.
Μελέτες που έγιναν, επιβεβαιώνουν πως ήταν ελληνικής καταγωγής. Με τη χρήση νέων επιστημονικών τεχνικών, η εξέταση οστών από 726 άτομα της περιοχής, όπως και δικών του, επιβεβαίωσε ότι οι νεκροί ήταν κάτοικοι της Πύλου πριν και κατά την Εποχή του Χαλκού.
Στην περιοχή έχουν ανασκάψει φημισμένοι αρχαιολόγοι όπως ο Καρλ Μπλέγκεν, ο Σπυρίδων Μαρινάτος και ο Γεώργιος Κορρές. Κάποια από τα δικά τους εντυπωσιακά ευρήματα, θα πλαισιώσουν επίσης την έκθεση.
Ο νεκρός είχε πλούτο, που φαίνεται από το ότι όλα τα αγγεία που τοποθετήθηκαν στον τάφο του, πάνω και γύρω από το ξύλινο φέρετρό του, ήταν μεταλλικά. Μπρούτζινα, ασημένια και χρυσά. Δεν υπήρξε αγγείο από πηλό, κάτι πολύ συνηθισμένο σε όλες τις κοινωνίες. Ούτε καν τα κύπελλα. Ακόμα και αυτά, ήταν χρυσά.
Μπρούτζινος ήταν και ένας καθρέφτης που εντοπίστηκε δίπλα του, και όπως είπε ο δρ Ντέιβις φαίνεται πως οι πολεμιστές χρησιμοποιούσαν ανάλογους καθρέφτες για τελετουργικό χτένισμα πριν από τη μάχη. Στην υπόθεση αυτή συνηγορεί και το ότι βρέθηκαν χτένες, μερικές από τις οποίες ήταν καμωμένες από ελεφαντόδοντο. Επάνω στον νεκρό βρέθηκαν επίσης πολλά κοσμήματα, ανάμεσα στα οποία μια μοναδικής τέχνης και αξίας χρυσή αλυσίδα.
Εχει χαρακτηριστεί «η πιο εντυπωσιακή περίπτωση επίδειξης προϊστορικού πλούτου σε ταφικά μνημεία της Ηπειρωτικής Ελλάδας, που έχει έρθει στο φως τα τελευταία 65 χρόνια».
Η έκθεση «The Kingdom of Pylos: Warrior-Princes of Ancient Greece» σχεδιάστηκε σε συνεργασία με τους Ντέιβις – Στόκερ και με την έφορο Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας Ευαγγελία Μηλίτση-Κεχαγιά.
Αγγελική Κώττη
