Σε σχεδόν τρία χρόνια, το επιτόπιο μουσείο για το συγκλονιστικό εύρημα, εκείνο των «Δεσμωτών» του Φαλήρου, θα αποτελεί πραγματικότητα. Η αρχιτεκτονική, στατική και ηλεκτρομηχανολογική προμελέτη για τους χώρους μόνιμης προστασίας και ανάδειξης αρχαιοτήτων πολυανδρίου στην περιοχή «Εσπλανάδα» του Κέντρου Πολιτισμού Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος στο Δέλτα, υλοποιείται ήδη εδώ και μερικές ημέρες. Ετσι, αυτό το εύρημα που συντάραξε τους επιστήμονες και το κοινό, θα προστατευθεί με τρόπο που να εξασφαλίζει τη σωτηρία του, ο σεβασμός προς αυτό, προς τους νεκρούς και προς την Ιστορία, και η ανάδειξή του όπως του αξίζει.
Οι ανασκαφές κρύβουν εκπλήξεις, ενίοτε και καταπλήξεις. Στο Φαληρικό Δέλτα η ανασκαφή κάποιων τάφων το μεν 1915 δημιούργησε σκάνδαλο, το δε 2016, οπότε η κοινωνία ήταν πολύ πιο ώριμη πλέον, τεράστια έκπληξη. Πρόκειται για ταφές περίπου 100 βιαιοθάνατων ανδρών, από τους οποίους 18 βρέθηκαν στις αρχές του 20ού και άλλοι 79 στις αρχές του 21ου αιώνα. Ολοι έφεραν σιδερένια δεσμά, εξ ου και αποκλήθηκαν «δεσμώτες».
Οι ανασκαφές του 1915 είχαν γίνει από την Αρχαιολογική Εταιρεία στη Λεωφόρο Συγγρού, σε χώρο γειτονικό προς το ακίνητο που έχει παραχωρηθεί στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, όπου το 2016 ανεσκάφησαν τα τρία ορύγματα με τους 79 νεκρούς. Ο ανασκαφέας Σ. Πελεκίδης προσδιόρισε τα σκελετικά κατάλοιπα ως ανήκοντα σε 18 άτομα, ενώ κάποιοι άλλοι αρχαιολόγοι όπως ο Αντώνιος Κεραμόπουλλος αναφέρονται σε 17 άτομα.
Ο Στρατής Πελεκίδης σημειώνει στην Αρχαιολογική Εφημερίδα πως το «πρωτοφανές του ευρήματος» σε θέση πολυσύχναστη και εποχή «προσφορώτατη» κίνησε όπως ήταν φυσικό, «ζωηρότατον το ενδιαφέρον τύπου και κοινού και κατά εκατοντάδας κατεβίβαζεν ο ηλεκτρικός τροχιόδρομος τους εξ Αθηνών και περιχώρων διαφόρου τάξεως, ηλικίας και φύλου προσκυνητάς των μυστηριωδών προγόνων, των οποίων ο τάφος ευρέθη εν τη φαληρική ακτή.» Τόσο μεγάλο ενδιαφέρον από το κοινό, δεν θα μπορούσε να μην «ενδυθεί» τη γνώμη των ειδικών. Αρχαιολόγοι και αρχαιοδίφες άρχισαν να δημοσιεύουν τις απόψεις τους σε εφημερίδες της εποχής. Διέφεραν σε πολλά, όμως συνέπιπταν στο ότι οι σιδηρόδετοι νεκροί αποκλείεται να ήταν Αθηναίοι πολίτες!
Η Στέλλα Χρυσουλάκη, έφορος Πειραιώς και Νήσων, που ήταν επικεφαλής της σύγχρονής μας ανασκαφής, ανατρέπει τα παλιά δεδομένα. Μιλά για νεαρούς που ενεπλάκησαν στις «στάσεις» οι οποίες ακολούθησαν το Κυλώνειον άγος. Οι 79 νεκροί είναι θαμμένοι σε τρία ορύγματα και αλυσοδεμένοι μεταξύ τους στους καρπούς. Οι σκελετοί ανήκουν σε άνδρες διαφορετικών ηλικιών, που έχουν εκτελεστεί με τον ίδιο τρόπο, με μία χαριστική βολή στον κρόταφο. Στο πρώτο όρυγμα έχουν ταφεί 40 άνδρες, με σεβασμό, δηλαδή με τις προβλεπόμενες σπονδές, χωρίς όμως η ταφή τους να έχει προετοιμαστεί από τις οικογένειές τους. Είχαν τα χέρια τους δεμένα μπροστά από το σώμα τους. Οι άνδρες που έχουν ταφεί στο δεύτερο όρυγμα είχαν δεμένα πίσω τα χέρια, ενώ στο τρίτο όρυγμα ήταν δεμένοι ομαδικά σε ξύλο, με τα χέρια ψηλά, ένδειξη ατιμωτικής ταφής.
Όπως εκτιμούν οι αρχαιολόγοι, δεν ήταν κοινοί κατάδικοι. Οι νεκροί είναι τοποθετημένοι κατά παράταξη, και έχουν δύο οινοχόες, από σπονδές. Δύο μικρά αγγεία, πολύτιμα όμως, αφού χάρη σε αυτά, ο τάφος χρονολογείται περί το 632 π.Χ. Τότε που ξεκινά η ιστορία του Κύλωνα την οποία ακολούθησαν εμφύλιες διαμάχες μεταξύ αριστοκρατών της αρχαίας Αθήνας και μεταξύ οπαδών τους.
Η προμελέτη συζητήθηκε αναλυτικά στο Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο και στη συνέχεια κατατέθηκαν συμπληρωματικά στοιχεία και διευκρινήσεις στις αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού. Η διαμόρφωση χώρων προστασίας και ανάδειξης των αρχαιοτήτων Πολυανδρίου αφορά στο σχεδιασμό ενός κτιρίου λιτού και αρμονικά ενταγμένου στο ευρύτερο περιβάλλον του Κέντρου Πολιτισμού του Ίδρυματος Σταύρος Νιάρχος.
Όπως προβλέπεται, θα διαμορφωθούν δύο επιμέρους χώροι: ένας υπόγειος, έκτασης περίπου 450 τετραγωνικών μέτρων, ως κέλυφος προστασίας μέσω του οποίου θα επιτυγχάνεται η άμεση προστασία και ανάδειξη των αρχαιολογικών ευρημάτων. Και ένας επίγειος χώρος έκτασης περίπου 325,00 m2 – 425,00m2 που θα φιλοξενεί το εποπτικό υλικό σχετικό με το χώρο και το εύρημα, τις υποδομές λειτουργίας των κτιρίων (Η/Μ εγκαταστάσεις και βοηθητικοί χώροι), καθώς και τους χώρους εξυπηρέτησης του κοινού.
Ο δεύτερος αυτός χώρος, θα λειτουργεί και ως χώρος προετοιμασίας του επισκέπτη και ήπιας μετάβασης από το φωτεινό επίπεδο στη στάθμη της Εσπλανάδας προς το υπόγειο κέλυφος προστασίας της ταφής των Δεσμωτών. Το ισόγειο τμήμα διατάσσεται σε τρία επίπεδα καθ’ ύψος και αφορά σε ημιυπαίθριο χώρο ο οποίος καλύπτεται από ξύλινο στέγαστρο. Ο χώρος θα βυθίζεται σταδιακά, με πολύ ήπια κλίση.
Σύμφωνα με τις βασικές αρχές σχεδιασμού, όσον αφορά στο ζητούμενο της διαμόρφωσης των χώρων, αναφέρονται τα εξής: Η αρμονική ένταξη του υπέργειου τμήματος στην ήδη διαμορφωμένη περιοχή της Εσπλανάδας με τρόπο που θα εξασφαλίζει τη σταδιακή μετάβαση από το φωτεινό εξωτερικό περιβάλλον προς το υπόγειο τμήμα του χώρου της ταφής. Η διαμόρφωση ενός λιτού υπόγειου κελύφους, κατάλληλων διαστάσεων για την ένταξη των τριών συστάδων της ομαδικής ταφής των «Δεσμωτών». Εκεί θα πρέπει επίσης να εξυπηρετούνται η βέλτιστη θέαση (στάθμη και γωνία θέασης – οπτική) και η προστασία του σκελετικού υλικού από εξωγενείς παράγοντες.
Σημειώνεται ότι όλοι οι χώροι του κτιρίου έχουν σχεδιασθεί ώστε να είναι προσβάσιμοι σε ΑμεΑ και διαθέτουν τον απαραίτητο εξοπλισμό για την εξυπηρέτησή τους.
Τοίχοι και οροφή θα είναι μαύροι, ώστε να «χάνονται» και οι επισκέπτες να εστιάζουν μονάχα στο εύρημα. Ο χώρος είναι θερμομονωμένος και ερμητικά κλειστός. Κλιματίζεται ώστε να έχει σταθερές συνθήκες υγρασίας και θερμοκρασίας, ενώ οι αρχαιότητες αναδεικνύονται από ειδικό φωτισμό στην οροφή. Πρόσβαση στην ανασκαφή θα έχει μόνο εξειδικευμένο προσωπικό. Οι επισκέπτες απλώς θα τη βλέπουν από τον χώρο θέασης που έχει προβλεφθεί.
Σε ανασκαφές που διενήργησε κατά τις περιόδους 2012-2013 και 2015-2017 στο Δέλτα Φαλήρου η Εφορεία Δυτικής Αττικής, Πειραιώς και Νήσων, εντοπίσθηκε τμήμα εκτεταμένου νεκροταφείου με διάρκεια χρήσης τουλάχιστον τεσσάρων αιώνων (8ος – 4ος αι. π.Χ.). Στο ερευνηθέν τμήμα του νεκροταφείου, το οποίο υπολογίζεται ότι καταλαμβάνει έκταση 10.000 τ.μ., εντοπίστηκαν περίπου 1.800 ταφές, οι οποίες αντιπροσωπεύουν όλα τα γνωστά είδη ταφών της εν λόγω περιόδου, καθώς και ταφές ιπποειδών και εξαιρετικά σπάνια σωζόμενες περιπτώσεις, όπως η ταφή εντός ξύλινης βάρκας.
Στην ερευνηθείσα έκταση του νεκροταφείου ανασκάφηκε μεγάλος αριθμός ταφών είτε ατομικών είτε ομαδικών, το σκελετικό υλικό των οποίων παρουσιάζει ίχνη βίαιου θανάτου. Οι ταφές των βιαιοθανάτων, διάσπαρτες σε όλη την έκταση του νεκροταφείου, καθιστούν το συγκεκριμένο ταφικό σύνολο μοναδικό. Σε αυτό περιλαμβάνεται η ομαδική ταφή των 79 σιδηροδέσμιων, οι οποία με γνώμονα τα ανασκαφικά της συμφραζόμενα, αποτελεί μοναδικό εύρημα.
Χθες δημοσιεύθηκε στη «Διαύγεια» η υπουργική απόφαση έγκρισης του προϋπολογισμού του έργου, ο οποίος ανέρχεται στο ποσό των έξι εκατομμυρίων τριακοσίων πενήντα χιλιάδων και πεντακοσίων τριάντα έξι ευρώ (6.350.536,00€) συμπεριλαμβανομένου του ποσού του ενός εκατομμυρίου διακοσίων είκοσι εννέα χιλιάδων και εκατόν τριάντα έξι ευρώ (1.229.136,00€) για ΦΠΑ (24%).
«Το νεκροταφείο του Φαλήρου και ο χαρακτήρας του» είναι ο τίτλος της διάλεξης που θα δώσει η Στέλλα Χρυσουλάκη, έφορος Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων, την Τρίτη 7 Μαρτίου στις 7μμ στο Εθνικό Ιδρυμα Ερευνών.
Η διάλεξη πραγματοποιείται στο πλαίσιο των Συναντήσεων για την Ελληνική και Ρωμαϊκή Αρχαιότητα.
Συνδιοργάνωση του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών του ΕΙΕ, του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ και της Γαλλικής Σχολής Αθηνών.
Για εγγραφή ώστε να παρακολουθήσετε τη διάλεξη διαδικτυακά, πατήστε ΕΔΩ.
