Για το σοφό πουλί ο λόγος σήμερα που το ακούμε τα βράδια του καλοκαιριού στην εξοχή. Αυτό, βέβαια, δε σταματά να μιλά ούτε την άνοιξη ούτε το χειμώνα, αλλά μόνο το καλοκαιράκι έχουμε την ηρεμία να ακούσουμε και να καταγράψουμε τη φωνή του.
Γράφει η Σοφία Μουρούτη – Γεωργάνα
Λέξη ηχομιμητική, προκύπτει δηλαδή από τον ήχο που κάνει το πουλί. Στο λεξιλόγιό μας υπάρχουν κι άλλα τέτοια πτηνά, όπως η καρακάξα, η πάπια, η κότα, αλλά και ο συγγενής με την κουκουβάγια γκιώνης.
Οι αρχαίοι μας δε χρησιμοποιούσαν το όνομα κουκουβάγια, αλλά τα αντίστοιχα γλαυκόμορφα πουλιά τα αποκαλούσαν γλαῦκες. Ἡ γλαῦξ ή γλαύξ, τῆς γλαυκός περιέγραφε ένα από τα πολλά χαριτωμένα νυκτόβια αρπακτικά. Τα έλεγαν έτσι από το έντονο γλαυκό, απαστράπτον, ακτινοβόλο βλέμμα τους. Η οξεία όρασή τους εξηγεί την πασίγνωστη παροιμία: άλλα τα μάτια του λαγού, άλλα της κουκουβάγιας. Όπως και να το κάνουμε η κουκουβάγια βλέπει καλύτερα.
Ἡ γλαύξ ήταν σύμβολο σοφίας για τους Αθηναίους, αγαπημένο πουλί της θεάς Αθηνάς και γι’ αυτό οι ναοί, οι αφιερωμένοι στη θεά, καλούνταν Γλαυκώπια.
Η Αθηνά και η κουκουβάγια είναι στενά δεμένες μεταξύ τους, το ίδιο και η Αθηνά με την πόλη των Αθηνών. Η έκφραση κομίζω γλαῦκα εἰς Ἀθήνας λεγόταν, αλλά και λέγεται για εκείνους που νομίζουν ότι κάνουν κάτι πρωτότυπο, αλλά που στην πραγματικότητα επαναλαμβάνουν χιλιοειπωμένα ή πράττουν πράγματα που οι άλλοι έχουν πράξει πριν από αυτούς. Η παροιμιώδης έκφραση πέρασε και στους Νεοέλληνες λίγο παραλλαγμένη: κουβαλάω ψυγεία στην Αλάσκα και καβαλάω κουκουβάγιες στην Αθήνα, δηλαδή ματαιοπονώ.
Γλαῦκες Λαυρεωτικαί λέγονταν και τα νομίσματα από τα αργυρωρυχεία του Λαυρίου, γιατί είχαν πάνω τους την κουκουβάγια. Αργότερα με το όνομα αυτό συνεκδοχικά εννοούσαν νόμισμα κάθε αξίας.
Οι αρχαίοι Αθηναίοι ως τοπικιστές είχαν την γλαῦκα σύμβολο της πόλης τους. Έφτιαχναν αγγεία στο σχήμα της, που τα έλεγαν κι αυτά γλαῦκας, είχαν και χορό με το όνομα αυτό. Φαντάζομαι, χωρίς να είμαι βέβαιη, ότι οι χορευτές θα βρίσκονταν πότε στη μια πότε στην άλλη πλευρά, όπως η κουκουβάγια γυρίζει το κεφάλι της 180 μοίρες, κάνει μια στροφή και, ενώ προηγουμένως έβλεπε μπροστά, μπορεί στη συνέχεια και βλέπει πίσω.
Ας επανέλθουμε, όμως, στο νεοελληνικό τύπο κουκουβάγια που μας έρχεται από τα μεσαιωνικά χρόνια. Παρόλα, αυτά, αν και οι αρχαίοι συνήθιζαν τον τύπο γλαῦκα, για να αναφερθούν σε ένα από τα είδη του πουλιού αυτού, άκουγαν τη φωνή του ως κικκαβαῦ, τουτέστιν κουκουβά. Το κικκαβίζω είναι το ρήμα που αποδίδει τη φωνή του πουλιού, ενώ ο κίκκαβος ήταν κάθε νόμισμα ευτελούς αξίας ή το νόμισμα σε χρήση στον Άδη.
Η κουκουβάγια έχει γίνει διάσημη από το παιδικό τραγουδάκι που μαθαίνει κάθε νήπιο στα πρώτα στάδια της εκπαίδευσης: κάτω στη βελανιδιά κάθεται μια κουκουβάγια. Κι αυτό γιατί οι μικροί μαθητές αρέσκονται να φωνάζουν δυνατά το κουκουβάαα και να κάνουν τη δέουσα φασαρία τραγουδώντας.
Η κουκουβάγια είναι πασίγνωστη από την αγάπη της για το παιδί της που το θεωρεί, όπως λέει η λαϊκή αφήγηση, ως το πιο όμορφο από όλα. Γι’ αυτό, όταν οι μανάδες παινεύουν τα παιδιά τους, τις αποκαλούν μαμάδες κουκουβάγιες που μιλούν για τα κουκουβαγιόπουλά τους.
Η κουκουβάγια μάς δίνει επίσης το ρήμα κουκουβίζω, κάθομαι οκλαδόν, ανακούρκουδα, περίπου όπως η κουκούβη, ένα είδος κουκουβάγιας. Τέτοιες πολλές, φαίνεται, θα συναντούσε κανείς στις πάλαι ποτέ Κουκουβάουνες, που ήταν ένας δασώδης τόπος αναψυχής των Αθηναίων. Σήμερα την αποκαλούμε πιο «εκλεπτυσμένα» Μεταμόρφωση.
Ένας όμορφος τύπος της κουκουβάγιας είναι η λευκή κουκουβάγια, της Αρκτικής, ενώ στην Ελλάδα τον γκιώνη και τον μπούφο τους θεωρούμε παραλλαγές της κουκουβάγιας.
Όσο η κουκουβάγια είναι το πουλί της σοφίας, τόσο ο μπούφος ή χαζοπούλι ισοδυναμεί με την ανοησία και τη χαζομάρα.
Άλλο όνομα της κουκουβάγιας είναι κλαψοπούλι ή χαροπούλι, μια που τη λαλιά της ορισμένοι την θεωρούν κρώξιμο, άσχημο περίεργο λάλημα.
Αυτά, όμως, είναι δεισιδαιμονίες, γιατί το πλατυκέφαλο πουλί με το κυρτό ράμφος και τα γαμψά νύχια συντροφεύει τις νύχτες και απαλλάσσει τα σπίτια από ενοχλητικά τρωκτικά.
*Η Σοφία Μουρούτη – Γεωργάνα είναι φιλόλογος και διδάσκει στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδας
