Tο «ταξίδι» στον παρελθόν είναι εύκολη υπόθεση στον αρχαιολογικό χώρο της Αρχαίας Μεσσήνης, που κατά γενική ομολογία αποτελεί πρότυπο ανασκαφικών εργασιών, αναστήλωσης και συντήρησης. Αλλά και η επαφή με τη σύγχρονη δημιουργία είναι ένα στοίχημα που έχει κερδηθεί, όπως δείχνει η ανταπόκριση του κόσμου στην εν εξελίξει έκθεση σύγχρονης τέχνης των Γ. Ζογγολόπουλου και Γ. Χουλιαρά ή στις συναυλίες και παραστάσεις που εδώ και χρόνια πραγματοποιούνται στο Αρχαίο Θέατρο και αλλού.
Πόσο εύκολα, όμως, θα ήταν τα πράγματα αν στο «τιμόνι» δεν ήταν ο καθηγητής Πέτρος Θέμελης, ο οποίος από το 1986 διευθύνει την ανασκαφή της Αρχαιολογικής Εταιρείας στην Αρχαία Μεσσήνη, καθώς και το αναστηλωτικό έργο του υπουργείου Πολιτισμού στον αρχαιολογικό αυτό χώρο; Ή αν ο ίδιος δεν είχε ιδρύσει την Εταιρεία Μεσσηνιακών Αρχαιολογικών Σπουδών, που δραστηριοποιείται ποικιλοτρόπως, όπως η συγκέντρωση χορηγιών που βοηθούν στη σωστή διαχείριση του χώρου;
Το Αθηναϊκό-Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων συνομίλησε με τον κ. Θέμελη για την «κοινωνικοποίηση» της Αρχαίας Μεσσήνης, τα προβλήματά της που δεν είναι λίγα, το κολοσσιαίο Ιερό της Ίσιδος που αναδύεται μέσα από τις ανασκαφές, καθώς και για την αναστήλωση του ταφικού μνημείου που ολοκληρώνεται σε λίγες βδομάδες «ως το κερασάκι στην τούρτα», όπως το έχουν χαρακτηρίσει χαριτολογώντας πολλοί λόγω σχήματος, το οποίο θα δώσει στην περιοχή έναν ακόμη λόγο για θαυμασμό και γνώση.
Πώς είναι η ανταπόκριση του κόσμου στην έκθεση των Γ. Ζογγολόπουλου και Γ. Χουλιαρά που θα διαρκέσει ως το τέλος Σεπτεμβρίου;
Πάει πάρα πολύ καλά, μολονότι είναι κάτι το πρωτοποριακό, δηλαδή μια έκθεση μοντέρνας γλυπτικής μέσα σ’ έναν αρχαιολογικό χώρο. Ξεκινήσαμε πρόπερσι με τις καλλιτέχνιδες, την Ιόλη Ξιφαρά και την Αλεξάνδρα Αθανασιάδου, με έργα ζωγραφικής fresco που αντέχουν στην ύπαιθρο, και φέτος προχωρήσαμε ακόμα περισσότερο.
Σε επιλεγμένες θέσεις, διακριτικά, τοποθετήσαμε περίπου 22 γλυπτά μοντέρνας τέχνης αρκετά μεγάλου μεγέθους, όλα μεταλλικά, τα οποία είναι απλωμένα από το βόρειο μέρος της Αγοράς μέχρι κάτω την Παλαίστρα. Τόσο οι καλλιτέχνες όσο και η επιμελήτρια Ίρις Κρητικού είναι ενθουσιασμένοι με τον χώρο και όλοι μας έχουμε πάρει θετικά σχόλια. Υπάρχουν και κάποια αρνητικά, αλλά αυτά είναι αναμενόμενα σε όλα τα μοντέρνα έργα τέχνης, καθώς είναι μια αισθητική που θέλει χρόνο να την πλησιάσεις και να την κατανοήσεις. Είναι μια πρωτοπορία που θα έχει συνέχεια και θα εκθέτουμε κάθε χρόνο όλο και περισσότερα έργα μέσα στον χώρο.

Πώς δηλαδή έχετε στο μυαλό σας αυτές τις εκθέσεις;
Είναι ένα δικό μου ζητούμενο από παλιά, να έχουμε ένα είδος ανοικτού αρχαιολογικού χώρου ο οποίος «κοινωνικοποιείται» και δεν δέχεται μόνο ακούσματα, θεάματα ή events στο Αρχαίο Θέατρο, στο Στάδιο και στο μικρό Θέατρο, τα οποία συνεχίζονται εδώ και χρόνια, αλλά να εκθέτουμε και εικαστικά έργα ώστε να συμπληρωθεί αυτή η «κοινωνικοποίηση», όπως την ονομάζω. Γιατί πιστεύω ότι τα μνημεία πρέπει να είναι ανοικτά στο κοινό και να γίνονται πόλοι ενδιαφέροντος, εκπαιδευτικοί αλλά και οικονομικοί, καθώς συγκεντρώνεται πάρα πολύς κόσμος, αφήνει χρήματα, μένει στα ξενοδοχεία, τρώει στα εστιατόρια. Παρακινούμε λοιπόν τους παράγοντες, δήμο και περιφέρεια, να φτιάξουν κάποιο δρόμο, ένα πάρκινγκ επιτέλους εδώ γύρω για να μπορέσει να εξυπηρετηθεί καλύτερα ο χώρος. Πριν λίγες ημέρες, για παράδειγμα, ο χώρος δέχτηκε 6.000 ανθρώπους σε μια εκδήλωση με τον Γιάννη Χαρούλη, ο οποίος είναι τρομερά δημοφιλής. Τα παρκαρισμένα αυτοκίνητα πήγαιναν ως τα γύρω χωριά, ταλαιπωρήθηκε πάρα πολύ ο κόσμος. Μα δεν τα βλέπει αυτά η Περιφέρεια;
Έχετε κάνει κάποια παρέμβαση για το θέμα; Υπάρχει πρόβλημα και με τις πινακίδες, από όσο γνωρίζω.
Συνέχεια. Τους γράφω, τους τηλεφωνώ, ανεβάζω αναρτήσεις, τίποτα. Δεν αντιδρά κανένας. Υπάρχει μεγάλο πρόβλημα και με τις πινακίδες, ο κόσμος χάνεται. Αλλού γράφει Ιθώμη, αλλού Μεσσήνη, τα χιλιόμετρα είναι άλλα ντ’ άλλων, δεν υπάρχουν σε καίρια σημεία πινακίδες για να μπορεί ο κόσμος να κατευθύνεται. Δεν καταλαβαίνουν αυτοί οι άνθρωποι ότι ο χώρος αυτός έχει τεράστιο οικονομικό ενδιαφέρον; Η Μεσσήνη τραβάει κόσμο, αλλά και όλος ο νομός Μεσσηνίας, ο οποίος έχει τρεις πόλους έλξης: Την αρχαία Μεσσήνη, το Κόστα Ναβαρίνο και την Καλαμάτα, μια πόλη ανθηρή που αναπτύσσεται ραγδαία. Το λέω και το γράφω συνεχώς. Κάνετε κάτι να ενισχύσετε αυτούς τους τρεις πόλους, κυρίως την αρχαία Μεσσήνη και τα πέριξ. Εκπλήττομαι, το έχω πει από χρόνια, περί άλλα τυρβάζουν δυστυχώς οι αιρετοί μας άρχοντες.
Και οι ανασκαφές στον αρχαιολογικό χώρο;
Οι ανασκαφές συνεχίζονται δειλά – δειλά. Δεν έχουμε πια ευρωπαϊκά προγράμματα, το 2015 σταμάτησαν. Τα τρέχοντα, το 5ο λεγόμενο ΕΣΠΑ ή ΣΕΣ, το έχει στα χέρια της η Περιφέρεια Πελοποννήσου, η οποία δεν έχει δώσει ακόμα τίποτα για τον Πολιτισμό. Το τελευταίο ευρωπαϊκό πρόγραμμα για τον Πολιτισμό είναι 2014-2020, τώρα έχουμε 2018 προς 2019 και ακόμα τίποτα. Τι να σας πω; Στον αέρα κι αυτό. Εγώ δεν περιμένω τίποτα πια. Προσπαθώ και βρίσκω ιδιωτικά χρήματα. Μόνο με αυτά κινούμαι τα δυο τελευταία χρόνια.
Και οι ανασκαφές στο Ιερό της Ίσιδος που αποκαλύφθηκε πρόσφατα;
Είναι ένα τρομερό ιερό, δεν το περιμέναμε τόσο μεγάλο και τόσο καλά διατηρημένο. Για 4-5 χρόνια θα πρέπει να σκάβουμε εκεί, εφόσον βρούμε τα χρήματα. Θα τα βρω όμως. Μου αρέσει να ασχολούμαι με αυτά, ό,τι και να γίνει δεν πτοούμαι, προσπαθώ. Τον χειμώνα σκέφτομαι συνεχώς πώς θα εξασφαλίσουμε τις πιστώσεις για το επόμενο έτος. Ήδη από τώρα έχω αρχίσει. Ευτυχώς υπάρχουν φορείς που μας ενισχύουν όχι με τεράστια ποσά, όπως τα ευρωπαϊκά προγράμματα, αλλά για να συντηρείται το έργο. Γιατί είναι τεράστιος ο χώρος, θέλει κουρέματα, ποτίσματα, καθαρισμούς στα χόρτα συνεχώς. Αν τα αφήσω σε έναν χρόνο είναι εδώ ζούγκλα. Έπρεπε το κράτος να τα κάνει και να απαλλαγώ από αυτά τα έξοδα, εφόσον εκμεταλλεύεται τον χώρο, εισπράττει εισιτήρια και τώρα με το ηλεκτρονικό εισιτήριο αυξήθηκαν τα έσοδά του. Δεν δίνει όμως τίποτα, όχι σε μένα, αλλά στην τοπική Εφορεία Αρχαιοτήτων, ώστε να μπορέσει να συμβάλλει εδώ. Δεν έχει και εκείνη οικονομικές δυνατότητες αυτή τη στιγμή, αυτό είναι το πρόβλημα. Ως πότε θα τα επωμίζεται η Εταιρεία Μεσσηνιακών Αρχαιολογικών Σπουδών με ιδιωτικά χρήματα αυτά τα έξοδα;
Την οποία εσείς ιδρύσατε;
Ναι, παράλληλα. Απαρτίζεται από Μεσσήνιους, έχουμε ένα διοικητικό συμβούλιο το οποίο διαχειρίζεται τα χρήματα που δέχεται από ιδιωτικές χορηγίες. Είναι ένα είδος διαχείρισης του χώρου. Αν εγώ είχα στα χέρια μου αυτόν τον χώρο θα ήταν αυτάρκης, δεν θα ζητούσε λεφτά από πουθενά. Θα πωλούσα τοπικά προϊόντα, λάδι από τις ελιές που δεν τις ραντίζουμε, μπλουζάκια, αρώματα, έντυπα, τα πάντα. Υπάρχουν τρομερές δυνατότητες για να αυξήσεις τα έσοδα, να αυτονομηθείς. Γιατί όποια κυβέρνηση και να είναι δεν μπορεί να βρει τους πόρους για όλα αυτά. Πρέπει να υπάρχει αυτοδιαχείριση και οι διευθυντές του έργου αυτού να είναι υπεύθυνοι για τον χώρο. Όχι εγώ, αλλά οι επόμενοι, να έχουν μια επιτροπή δίπλα τους και να μπορούν να αυξάνουν τα έσοδα του χώρου για τη συντήρηση.
Έχουμε ένα μοντέλο με αυτόν τον τρόπο διοίκησης περίπου, το Μουσείο Ακρόπολης, που είχε πολεμηθεί παλιότερα. Λειτουργεί σωστά, έχει κόσμο και μια επιτροπή που το διοικεί, ένα μοντέλο διοίκησης που πρέπει να το επεκτείνουν, κάτω από την εποπτεία του κράτους. Αυτό δεν είναι ιδιωτικοποίηση, είναι λανθασμένη η έννοια. Ίσα-ίσα το κράτος να κάνει διαγωνισμό, να βρει διευθυντή και να βάζει μια αιρετή επιτροπή διοίκησης για ένα χρονικό διάστημα, 3-5 χρόνια, που να έχει την εποπτεία. Και αν έχει έσοδα που υπερκαλύπτουν τις δικές του ανάγκες, να δίνονται και σε άλλους χώρους που υπολειτουργούν. Αν γινόταν αυτό, θα πέταγαν τα μουσεία. Η Αρχαία Μεσσήνη θα μπορούσε να λειτουργήσει με αυτόν τον τρόπο πιλοτικά και να ακολουθήσουν κι άλλοι μεγάλοι χώροι, Κνωσός, Δελφοί, Ολυμπία… Οι ίδιοι χώροι να εκμεταλλεύονται τα έσοδα αυτά, έστω ένα μέρος τους, και να τα αυξάνουν και με άλλες δραστηριότητες. Ελπίζω να το πετύχουμε αυτό κάποια στιγμή. Το κυνηγάω, όχι για το εαυτό μου, αλλά για να λειτουργήσει σωστά ο χώρος.
Τι έργα πραγματοποιούνται αυτή την περίοδο στην Αρχαία Μεσσήνη;
Δειλά-δειλά με ένα συνεργείο αναστηλώνουμε ένα ταφικό μνημείο με χρήματα του Ιδρύματος Κωστόπουλου, το Κ3, που έχει μια κωνική στέγη, ύψους 8 μέτρων, χώρια τον θάλαμο. Βρίσκεται ανάμεσα στην Παλαίστρα, το Πρόπυλο και το Γυμνάσιο, ένα μνημείο που προσθέτει ένα νέο στοιχείο με την ιδιόμορφη αυτή στέγη. Από χρόνια το κυνηγάμε, είχαμε στατικά προβλήματα, αλλά τα λύσαμε και τώρα σε μια – δυο βδομάδες θα έχει ολοκληρωθεί η αποκατάστασή του. Θα είναι, όπως λένε μερικοί, «το κερασάκι στην τούρτα», έτσι όπως ανεβαίνει ψηλά και καταλήγει σε ένα κιονόκρανο.
Επίσης, με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας, η οποία έχει τις εγκεκριμένες μελέτες και τα χρήματα από το Υπουργείο Ανάπτυξης, θα φτιάξουμε ένα μεταλλικό στέγαστρο στη βορειοανατολική γωνία της Στοάς του Γυμνασίου. Το στέγαστρο θα μιμείται την αρχαία δίρριχτη στέγη για να καταλαβαίνει ο κόσμος και από κάτω θα έχουμε μια μακέτα του Σταδίου, εποπτικό υλικό, ενώ θα μπορούμε να πραγματοποιούμε και εκθέσεις ζωγραφικής.
Τέλος, ανασκάπτουμε το Ιερό της Ίσιδος. Διαβάζω τώρα για τις αιγυπτιακές λατρείες κι έχω μάθει αρκετά πράγματα. Είναι ένα ιερό που ξεκινά από τα ύστερα ελληνιστικά χρόνια (2ο αι. π. Χ.) και φθάνει ως τον 4ο αι. μ. Χ. Είναι ένα κολοσσιαίο οικοδόμημα, με 12 αίθουσες του Κάτω Κόσμου που λειτουργούσαν ως χώροι του Άδη. Από ό,τι έχω διαβάσει οι πιστοί που ήθελαν να ασπαστούν τη θρησκεία έπρεπε να περάσουν μια βασανιστική μύηση τη νύχτα μέσα από αυτές τις αίθουσες και να ανέβουν την αυγή νέοι άνθρωποι, να πεθάνουν και να αναστηθούν συμβολικά και τελετουργικά.
Έχετε βρει αυτά τα υπόγεια;
Ναι, έχω βρει ορισμένα, αλλά είναι τεράστια δουλειά για να τα ανοίξουμε όλα. Εκεί θέλουμε πιστώσεις. Θα δω τι θα γίνει.
Ελένη Μάρκου
Η Κίρκη της Ιθάκης και ο κίνδυνος του Ψηφίσματος Κόλπου του Τόνκιν!
Τα χρόνια που πέρασα στην Αμερικανική πρωτεύουσα και το γεγονός ότι λατρεύω την πολιτική ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών, με έχουν κάνει να χρησιμοποιώ συχνά πυκνά παραλληλισμούς από ιστορικά πολιτικά γεγονότα της Αμερικής για την ανάλυση κρίσιμων πολιτικών στιγμών στην ιστορία της χώρας μας.
Του Δημήτρη Γ. Απόκη*
Παρακολουθώντας τις τελευταίες ημέρες το ομιλία του Πρωθυπουργού στην Ιθάκη και το αφήγημα της κυβέρνησης και των υποστηρικτών της στα μέσα ενημέρωσης για την “έξοδο”, από τα μνημόνια μου ήρθε στο νου η το ιστορικό ψήφισμα της Βουλής των Αντιπροσώπων στις ΗΠΑ, στις 7 Αυγούστου του 1964, που έχει μείνει γνωστό ως Ψήφισμα του “Κόλπου του Τόνκιν”. H ιστορική σημασία του συγκεκριμένου ψηφίσματος έχει να κάνει με το γεγονός ότι χρησιμοποιήθηκε από τον Πρόεδρο των ΗΠΑ, Λίντον Τζόνσον, για να εμπλακούν χωρίς επίσημη κήρυξη πολέμου από το Κογκρέσο, αμερικανικά στρατεύματα σε επιχειρήσεις στο Νοτιοανατολική Ασία.
Η εμπλοκή αυτή οδήγησε σε ένα από τα πλέον μελανά και τραγικά γεγονότα της αμερικανικής ιστορίας, τον Πόλεμο του Βιετνάμ, ο οποίος στοίχισε τη ζωή σε πάνω από πενήντα χιλιάδες Αμερικανούς. Ιστορικά έχουν λεχθεί πολλά για τα δύο γεγονότα στον Κόλπο του Τόνκιν και το πόσο ήταν πραγματικά ή στήθηκαν για να χρησιμοποιηθούν ως αιτία για την εμπλοκή των ΗΠΑ, σε αυτό τον αιματηρό και ανούσιο πόλεμο.
Αν και μπορεί να κούρασα λίγο με αυτή τον παράξενο ιστορικό παραλληλισμό, το ιστορικό αυτό γεγονός μου θύμισε τη στιγμή που βρίσκεται η χώρα μας σήμερα, και του που κινδυνεύει να οδηγηθεί εάν ως Έλληνες παρασυρθούμε στο αφήγημα της Ιθάκης, το οποίο μπορεί να εξελιχθεί στο δικό μας Ψήφισμα του Πολέμου του Τόνκιν.
Η Ιθάκη είναι ένα ψευδεπίγραφο αφήγημα που προσπαθεί να δημιουργήσει μια πλασματική εικόνα έτσι ώστε να διατηρηθεί ζωντανή η παρούσα πολιτική κατάσταση. Η Κίρκη της Ιθάκης μπορεί να είναι ωραία στα λόγια, αλλά η βάση της είναι υπερβολικά σαθρή και επικίνδυνη για το μέλλον του τόπου σε πολλά επίπεδα.
Καλές είναι οι εξαγγελίες για την δήθεν έξοδο από τα μνημόνια και μπορεί να στηρίζονται στην πλάνη των αριθμών, αυτά που κυβέρνηση και θεσμοί, όπως έχει επικρατήσει να αποκαλείται η πάλαι ποτέ μισητή τρόικα. Μπορεί επίσης να στηρίζεται από τις κούφιες και εσκεμμένα χλιαρές δηλώσεις των καθόλα τραγικών και αποτυχημένων με βάση τα γεγονότα ευρωπαίων αξιωματούχων.
Παρόλα αυτά, η σκληρή αλήθεια, η οποία υποστηρίζεται από τα γεγονότα της καθημερινής ζωής των Ελλήνων πολιτών και τη σκληρή πραγματικότητα όχι των αριθμών αλλά της πραγματικής οικονομίας, είναι ότι στα χαρτιά μπορεί να η χώρα να βγήκε από τα μνημόνια, αλλά στην πραγματικότητα βρίσκεται σε πολύ χειρότερη κατάσταση από ότι βρίσκονταν το 2014 και το μέλλον αναμένεται πολύ πιο δύσκολο από αυτό που επιδιώκει να παρουσιάσει η Κίρκη της Ιθάκης.
Θα είναι τραγωδία για τη χώρα και τον Ελληνικό λαό, να πέσει θύμα στο δέλεαρ της Κίρκης της Ιθάκης και να παρασυρθεί σε ένα Ψήφισμα Κόλπου του Τόνκιν. Κάτι τέτοιο θα οδηγήσει τη χώρα σε μια πλασματική εικόνα αισιοδοξίας η οποία δεν στηρίζεται από τα πραγματικά στοιχεία και γεγονότα και η οποία πολύ σύντομα μπορεί να εξελιχθεί σε μια τραγωδία από την οποία δεν θα υπάρχει επιστροφή.
Κάποιοι στις Βρυξέλλες και στα κέντρα εξουσίας που τους ελέγχουν, επιθυμούν να περάσουν μια εικόνα επιτυχίας ενός προγράμματος που δεν αντέχει στην σκληρή πραγματικότητα της καθημερινότητας του Έλληνα. Δεν μπορούν άλλωστε σε μια στιγμή που βράζει όλη η Ευρώπη, να παραδεχτούν την τρανταχτή αποτυχίας τους.
Δεν έχει καμία σημασία εάν θα δώσουν εξάμηνη παράταση στην εφαρμογή της υπογεγραμμένης από την σημερινή κυβέρνηση περικοπής των συντάξεων. Αργά ή γρήγορα θα εφαρμοστεί, όπως και η νέα μείωση του αφορολόγητου, και όλα τα άλλα μέτρα που έχουν συμφωνηθεί και στην ουσία σκοτώνουν οποιαδήποτε πιθανότητα επαναφοράς της χώρας σε πραγματική πορεία ανάπτυξης.
Αυτή που σήμερα μιλούν για επιτυχία μέσα και έξω από την ώρα αποφεύγουν και δεν είναι σε θέση να απαντήσουν στο αμείλικτο ερώτημα, γιατί όταν η χώρα βρίσκονταν στο κατώφλι της εξόδου, τράβηξαν εσκεμμένα το χαλί κάτω από τα πόδια της κυβέρνησης ενός Πρωθυπουργού που είχε φέρει τη χώρα το κατώφλι της εξόδου από τα μνημόνια και της επιστροφής μιας ουσιαστικής ανάπτυξης, αρνούμενος να δεχτεί τις λανθασμένες απαιτήσεις τους για μείωση των συντάξεων και άλλα τιμωρητικά για τη χώρα και το λαό της μέτρα.
Αρνούνται να απαντήσουν γιατί στήριξαν με τις επιλογές τους μια κατάσταση η οποία πούλησε μια ψεύτικη εικόνα στον ελληνικό λαό, με αποτέλεσμα να κάνει μια επιλογή η οποία στοίχισε στη χώρα εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ και πέταξε στο καλάθι των αχρήστων τις θυσίες των Ελλήνων και την επιτυχία μιας σοβαρής προσπάθεια.
Είναι ιστορικά κρίσιμο για τη χώρα και το λαό της να μην παρασυρθεί από την Κίρκη της Ιθάκης και να στηρίξει ένα ελληνικό Ψήφισμα Κόλπου του Τόνκιν. Εάν παρασυρθούμε κινδυνεύουμε ως χώρα και ως λαός να εισέλθουμε στο δικό μας Βιετνάμ, το οποίο θα μα κοστίσει δραματικά και χωρίς δυνατότητα επούλωσης σε όλα τα επίπεδα.
Όχι λοιπόν στην Κίρκη της Ιθάκης η οποία με το Δέλεαρ της εικονικής πραγματικότητας, συνεπικουρούμενη από το σαθρό αφήγημα επιτυχίας των Βρυξελλών.
*Ο Δημήτρης Απόκης, είναι Διεθνολόγος και Δημοσιογράφος, Απόφοιτος του The Paul H. Nitze, School of Advanced International Studies, The Johns Hopkins University, μέλος του The International Institute of Strategic Studies, και διετέλεσε επί σειρά ετών διαπιστευμένος ανταποκριτής στο Λευκό Οίκο, το Στέητ Ντιπάρτμεντ, και το Πεντάγωνο, στην Ουάσιγκτον.