*Του Κώστα Κωτούλα
Η οικογένεια Αβέρωφ συγκαταλέγεται ανάμεσα στις οικογένειες που ανέδειξαν προσωπικότητες που άφησαν το στίγμα τους στην νεώτερη Ελληνική ιστορία. Πολιτικοί, αξιωματικοί, διπλωμάτες, άνθρωποι των γραμμάτων, Εθνικοί Ευεργέτες, μεγάλοι έμποροι και βιομήχανοι προήλθαν από την οικογένεια με τις ρίζες στις πλαγιές της Πίνδου. Την περιουσία τους, στην οποία στήριξαν μια σημαντική παρουσία για περίπου τρεις αιώνες, τη δημιούργησαν αρχικώς με την κτηνοτροφία, στην συνέχεια με το εμπόριο στην Αίγυπτο. Στην ιστορία και τη συνείδηση της οικογένειας Αβέρωφ κατέχει κεντρική θέση η έννοια της Εθνικής Ευεργεσίας: ανάμεσα στους σημαντικότερους από τους Εθνικούς Ευεργέτες συγκαταλέγεται ο Γεώργιος Αβέρωφ.
Από το Μέτσοβο, την πατρίδα των Αβέρωφ, προέρχεται και η οικογένεια Τοσίτσα, η οποία ασχολήθηκε ιδίως με το εμπόριο και τον τραπεζικό κλάδο. Και από αυτή προέρχονται Εθνικοί Ευεργέτες, όπως ο Μιχαήλ Τοσίτσας και ο Νικόλαος Στουρνάρας.
Αξίζει, πριν μιλήσουμε λίγο περισσότερο για τον Ευάγγελο Αβέρωφ – Τοσίτσα, να σταθούμε για λίγο στους Εθνικούς Ευεργέτες. Κάποια εποχή, δυστυχώς πια ξεπερασμένη, διαπρέψαντες στις επιχειρήσεις τους Έλληνες επιδίδονταν στην -ανεξήγητη σήμερα, αλλά όχι χωρίς εξαιρέσεις- συνήθεια των δωρεών προς την πατρίδα. Άλλοι περισσότερα, άλλοι λιγότερα, κατάφεραν με δικούς τους αποκλειστικά πόρους ή σε μια ιδιότυπη μορφή ΣΔΙΤ, στην οποία οι ιδιώτες δώριζαν και δεν επένδυαν, να διαμορφώσουν υποδομές οι οποίες στήριξαν την Ελλάδα και την ελληνική κοινωνία από το 19ο αιώνα μέχρι και σήμερα: βιβλιοθήκες, νοσοκομεία, σχολεία, δρόμους, κτίρια για στέγαση υπηρεσιών, πανεπιστήμια, τόσο μέσα στην Ελλάδα όσο και σε κοινότητες Ελλήνων στο εξωτερικό, αλλά και οικονομικές ενισχύσεις στους εθνικούς αγώνες.
Ειδικά από τους Ευεργέτες των δύο οικογενειών Αβέρωφ και Τοσίτσα χρηματοδοτήθηκε το Πολυτεχνείο (ονομάστηκε “Μετσόβιο”, αφού χρηματοδοτήθηκε από Μετσοβίτες Ευεργέτες, τους Νικόλαο Στουρνάρη, Μιχαήλ Τοσίτσα, Ελένη Τοσίτσα και Γεώργιο Αβέρωφ), κτίστηκαν η Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων και οι Φυλακές Αβέρωφ, αναμαρμαρώθηκε το Παναθηναϊκό Στάδιο, χρηματοδοτήθηκε η ναυπήγηση του Θωρηκτού Αβέρωφ, ενισχύθηκε οικονομικά το Αρσάκειο Παρθεναγωγείο, το Πανεπιστήμιο και πλήθος νοσοκομείων.
Μια τέτοια ιστορία ευεργεσιών δε μπορεί παρά να συνοδεύεται και από μια ξεχωριστή αντίληψη για τη ζωή, για την κοινωνία, για την Ελλάδα την ίδια. Και από μια ξεχωριστή μόρφωση, η οποία μεταλαμπαδεύεται και εμπλουτίζεται από γενιά σε γενιά. Αυτά δεν ήταν δυνατό να μην αφήσουν το αποτύπωμά τους στον Ευάγγελο Αβέρωφ – Τοσίτσα, γιο του Αναστασίου Αβέρωφ και υιοθετημένο γιο του Μιχαήλ Τοσίτσα.
Ο Ευάγγελος Αβέρωφ γεννήθηκε στα Τρίκαλα το 1910. Σε εφηβική ηλικία έπαθε φυματίωση και για κάποια χρόνια νοσηλευόταν σε σανατόριο, χωρίς βέβαιη την επιβίωσή του. Ο ίδιος έλεγε ότι αυτό του έκανε τελικά καλό, καθώς του έδωσε τη δυνατότητα να διαβάσει πολύ, σε μια ηλικία που το μυαλό αφομοιώνει πράγματα, αλλά και να αντιληφθεί τη χαρά της ζωής. Και αυτή η αίσθηση χαράς της ζωής είναι που τον οδήγησε να κάνει τόσα πολλά στη διάρκεια της δικής του. Ξεκίνησε να σπουδάζει ιατρική, όμως εγκατέλειψε το αντικείμενο και συνέχισε τις σπουδές του στη Νομική και εκπόνησε διδακτορικό στις Οικονομικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο της Λωζάνης, ενώ διδάχθηκε Αγγλικά, Γαλλικά και Ιταλικά.
Το 1934 έρχεται σε επικοινωνία με το Μιχαήλ Τοσίτσα, τον τελευταίο απόγονο της οικογένειας των Τοσίτσα στη Γαλλία, έναν Έλληνα που δε μιλούσε λέξη Ελληνικά, έναν άνθρωπο που “μισούσε τους ανθρώπους αλλά αγαπούσε τον άνθρωπο”. Τον καλεί να βοηθήσει τον Εξωραϊστικό Σύλλογο Μετσόβου. Η ανταπόκριση του Τοσίτσα ήταν έξω από κάθε προσδοκία: κατέληξε να δημιουργήσει το Ίδρυμα Τοσίτσα, το οποίο δημιούργησε Μουσείο Λαϊκής Τέχνης στο Μέτσοβο και φοιτητική εστία για Ηπειρώτες φοιτητές στην Αθήνα, έκανε αντιδιαβρωτικά έργα προς αντιμετώπιση της κατολίσθησης του Μετσόβου και αναδασώσεις στην περιοχή, ίδρυσε τυροκομείο για τους παραγωγούς του Μετσόβου, ενίσχυσε την κτηνοτροφία της περιοχής με εισαγωγή αγελάδων, έκτισε 107 σχολεία σε δεκάδες χωριά των Ιωαννίνων καθώς και υγειονομικό σταθμό αλλά και χιονοδρομικό κέντρο στο Μέτσοβο. Σε μεγάλο βαθμό η σημερινή διαμόρφωση του Μετσόβου οφείλεται στη δωρεά του Μιχαήλ Τοσίτσα και στη δράση του Ιδρύματός του. Ο Μιχαήλ Τοσίτσας όρισε με τη διαθήκη του ως ισόβιο πρόεδρο του Ιδρύματος τον Ευάγγελο Αβέρωφ – Τοσίτσα, ωστόσο ο τελευταίος παραιτήθηκε από τη θέση αυτή για να σταματήσει τις διώξεις που το Ίδρυμα υπέστη από τη Χούντα εξ αιτίας του. Στο ίδρυμα ο Αβέρωφ – Τοσίτσας δώρισε και την προσωπική του συλλογή Ελλήνων ζωγράφων, ιδρύοντας στο Μέτσοβο πινακοθήκη νεοελληνικής τέχνης.
Το 1940 διορίστηκε Νομάρχης Κέρκυρας. Μετά τη συνθηκολόγηση της Ελλάδας, οι κατοχικές αρχές τον διατάσσουν να συνεχίσει την εκτέλεση των καθηκόντων του, ωστόσο αυτός αρνείται. Λόγω της στάσης του δεν του επιτρέπεται η αποχώρηση από το νησί και αυτός χρησιμοποιεί την ευκαιρία προκειμένου να οργανώσει την εκεί αντίσταση. Πρωτοστάτησε και στην ίδρυση και δράση αντιστασιακής ομάδας στη Λάρισα (“Φιλική Εταιρεία”), η οποία είχε ως βασική δράση την αντιπαράθεση (με προκηρύξεις και δημοσιεύματα αρχικά, αλλά και με σαμποτάζ στη συνέχεια) τη Ρωμαϊκή Λεγεώνα (Λεγεώνα των Βλάχων), η οποία είχε συγκροτηθεί από δοσιλόγους που επεδίωκαν τη δημιουργία αυτόνομου Βλαχικού Κράτους στο βόρειο τμήμα της Πίνδου (αργότερα το ονομάστηκε “Πριγκιπάτο της Πίνδου”). Για τη δράση του συνελήφθη και απεστάλη στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Ferramonti di Tarsia στην Ιταλία. Από εκεί δραπέτευσε και συνέχισε να δραστηριοποιείται στην αντίσταση πλέον σε Ιταλικό έδαφος, δημιουργώντας αντιστασιακή ομάδα (“Ελευθερία ή Θάνατος”) με σκοπό τη διάσωση και φυγάδευση Ελλήνων και Συμμάχων κρατουμένων. Το 1944 επιστρατεύεται και τοποθετείται στην Ελληνική Στρατιωτική Αποστολή της Ιταλίας. Σε δικό του απολογισμό της ζωής του, θεωρεί την περίοδο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου ως κομβική: αφενός “βγαίνει από τον χαρακτήρα του”, αλλάζει τον τρόπο σκέψης του, αφετέρου ξεπερνά τα ψυχολογικά κατάλοιπα της εφηβικής ασθένειάς του και καταλαβαίνει ότι έχει αντοχές που δε φανταζόταν.
Το 1946 ο Ευάγγελος Αβέρωφ – Τοσίτσας εξελέγη Βουλευτής Ιωαννίνων με το Κόμμα Φιλελευθέρων. Η παρουσία του στην πολιτική σκηνή από διάφορες θέσεις ήταν διαρκής μέχρι το θάνατό του. Υπήρξε Υπουργός Εξωτερικών και εκ των πρωτεργατών των συμφωνιών Ζυρίχης – Λονδίνου, με τις οποίες η Κύπρος κέρδισε την -υπό εγγυήσεις- ανεξαρτησία της. Την ίδια περίοδο, ως Υπουργός Εξωτερικών επέβλεπε προσωπικά τον ανεφοδιασμό της ΕΟΚΑ με όπλα (διηγείται σχετικά στο έργο του “Ιστορία Χαμένων Ευκαιριών, Κυπριακό 1950-1963”). Μετά τη Μεταπολίτευση, κατά την οποία έπαιξε σημαντικό ρόλο στην επιστροφή του Κ. Καραμανλή στην Ελλάδα, ανέλαβε το Υπουργείο Εθνικής Αμύνης, με ένα από τα πιο κρίσιμα καθήκοντα εκείνης της περιόδου: την αποχουντοποίηση του Στρατεύματος, την αποκατάσταση της νομιμότητας σε αυτό, την απομάκρυνση των ”σταγονιδίων” (τον όρο τον καθιέρωσε ο ίδιος). Μάλιστα, στις πρώτες εκείνες μέρες μετά τη Χούντα, πριν ακόμη ο Ιωαννίδης συλληφθεί, είχε φτάσει στο σημείο να εισβάλει στο γραφείο του Αβέρωφ, ο οποίος τον αντιμετώπισε βγάζοντας το πιστόλι του στο τραπέζι, απειλώντας με τον τρόπο αυτό τον πρώην δικτάτορα. Στις αρχές του 1975 πρόλαβε την εκδήλωση φιλοχουντικού κινήματος, συλλαμβάνοντας κυριολεκτικά στον ύπνο τους επικεφαλής του (για το λόγο αυτό, το κίνημα ονομάστηκε “Πραξικόπημα της πιτζάμας” (και πάλι ο ίδιος καθιέρωσε τον όρο).
Κατά τη διάρκεια της Χούντας ο Αβέρωφ αντιμετωπίστηκε με ένα μείγμα εχθρότητας στο πρόσωπό του και αντίληψης της αναγκαιότητάς του. Συνελήφθη αμέσως μετά την επιβολή της Χούντας, αλλά κάποιους μήνες μετά απελευθερώθηκε. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, ενεργούσε με νόμιμα και παράνομα μέσα για την ανατροπή της: επεδίωκε να λειτουργήσει προπαρασκευαστικά προς την κατεύθυνση της ομαλής μετάβασης σε δημοκρατικό καθεστώς, όμως ταυτόχρονα εξέδιδε παράνομα έντυπα και συμμετείχε ως πολιτικός καθοδηγητής στο Κίνημα του Ναυτικού, μετά την αποτυχία του οποίου συνελήφθη ξανά και κρατήθηκε στο ΕΑΤ/ΕΣΑ. Μάλιστα λίγο μετά την πρώτη απελευθέρωσή του, έγινε και απόπειρα δολοφονίας του μέσω τροχαίου ατυχήματος.
Η πιο αγαπημένη δραστηριότητα του Ευάγγελου Αβέρωφ – Τοσίτσα ήταν η γεωργία. Ήδη από το χειμώνα του 1941, μαζί με την αντιστασιακή του δράση στη Λάρισα που είδαμε παραπάνω, επιδόθηκε προσωπικά στην καλλιέργεια κτήματος εκεί, προκειμένου να μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες της εποχής. Αργότερα ξεκίνησε να καλλιεργεί κλήματα στις πλαγιές του Μετσόβου και δημιούργησε, φέρνοντας κλήματα από τη Γαλλία, ένα από τα πιο γνωστά ελληνικά κρασιά.
Όμως ο πολιτικός, ο αντιστασιακός της κατοχής και της χούντας, ο γεωργός, ο συλλέκτης έργων τέχνης, ο ευεργέτης και αναμορφωτής της περιοχής του μέσα από το Ίδρυμα Τοσίτσα είχε κι άλλη ζωή να γεμίσει. Και τη γέμισε με τη συγγραφή.
Σε ηλικία 23 ετών κυκλοφόρησε στα Γαλλικά το Union Douanière Balkanique (Βαλκανική Τελωνειακή Ένωσις), το οποίο τιμήθηκε με το πρώτο βραβείο του Carnegie Institute στην 3η Διαβαλκανική Διάσκεψη στο Βουκουρέστι. Το 1929 τη “Συμβολή εις την έρευνα του πληθυσμιακού προβλήματος της Ελλάδος”, το οποίο βραβεύθηκε από την Ακαδημία Αθηνών. Επίσης, συνέγραψε το ιστορικό της αντιστασιακής οργάνωσης “Ελευθερία ή Θάνατος”, μια ανάλυση του Κουτσοβλάχικου ζητήματος και το δίτομο έργο “Ιστορία Χαμένων Ευκαιριών: Κυπριακό 1956-1963” με μια εξιστόρηση της εξέλιξης του Κυπριακού σε μια από τις πιο κρίσιμες φάσεις του, εκείνης του τερματισμού της Αποικιοκρατίας και της ίδρυσης της Κυπριακής Δημοκρατίας. Σε σχέση με το Κυπριακό, ο Αβέρωφ έχει κυκλοφορήσει και εξιστόρηση των όσων συνέβησαν κατά την περίοδο εκείνη στις συσκέψεις στον ΟΗΕ.
Πέρα από τα πολιτικού – ιστορικού περιεχομένου έργα του, ο Ευάγγελος Αβέρωφ – Τοσίτσας συνέγραψε και πλήθος μυθιστορημάτων και θεατρικών έργων, στα οποία όμως φαίνεται έντονο το αποτύπωμα των προσωπικών του βιωμάτων. Στην τριλογία της “Γης”, που περιλαμβάνει τα “Η Φωνή της Γης”, “Γη της Οδύνης” και “Γη Δελφύς”, αναπτύσσει μυθιστορηματικά τη ζωή στην Ελλάδα της περιόδου 1939-1960 και αποτυπώνει το δεσμό του με την ελληνική ύπαιθρο και την ελληνική κοινωνία. Η τριλογία γράφτηκε μετά την εκλογική ήττα της ΕΡΕ το 1963 και μέχρι την επιβολή της Δικτατορίας. Στο μυθιστόρημα “Όταν ξεχνούσαν οι Θεοί” αναφέρεται στη ζωή σε στρατόπεδο συγκέντρωσης στην Ιταλία, εμπειρία που έδειξε στον Αβέρωφ να καταλάβει τα όρια της ανθρώπινης αντοχής.
Από τα θεατρικά του έργα, ξεχωρίζουν η “Επιστροφή στις Μυκήνες”, στο οποίο ο Αβέρωφ παρουσιάζει την επάνοδο του Αγαμέμνονα στις Μυκήνες και ετοιμάζεται να αντιμετωπίσει τη μοίρα που τον περιμένει εκεί και το ηθογραφικό “Καρυδιές στην πέτρινη γη”, στις παραστάσεις των οποίων τη μουσική συνέγραψε ο Μάνος Χατζηδάκις.
Δε θα ήταν δυνατό η παρουσίαση του συγγραφικού έργου του Ευάγγελου Αβέρωφ – Τοσίτσα να μην κάνει ξεχωριστή αναφορά στο μνημειώδες “Φωτιά και Τσεκούρι – Ελλάς 1946-49 και τα προηγηθέντα”. Το έργο αυτό αποτελεί μια ιστορική καταγραφή του εμφυλίου πολέμου (ο ίδιος ο Αβέρωφ χρησιμοποιεί τους όρους “συμμοριτοπόλεμος” και “ανταρτοπόλεμος”). Το βιβλίο ο Μάρκος Βαφειάδης το χαρακτήρισε ως το πιο αντικειμενικό που έχει γραφτεί ποτέ. Πρόκειται για ένα έργο η αναφορά και μόνο του οποίου είναι αρκετή για να προκαλέσει σφοδρότατες αντιδράσεις από τους υποστηρικτές του ΔΣΕ ακόμα και σήμερα. Ωστόσο στο έργο αυτό του Αβέρωφ διαφαίνονται όλα εκείνα τα στοιχεία που τον χαρακτηρίζουν, όλα αυτά που η παρακαταθήκη μιας οικογένειας με τέτοια ιστορία όπως αυτή των Αβέρωφ του κληροδοτεί: μεθοδικότητα στην καταγραφή και ταξινόμηση των γεγονότων, πλήρης γνώση των όσων περιγράφει, αποστασιοποίηση από το θέμα, βαθιά αγάπη για την Ελλάδα ως χώρα, ως γη, ως κοινωνία, ως πατρίδα, έντονη ενσυναίσθηση τόσο απέναντι στους ανθρώπους της πλευράς με την οποία ο συγγραφέας συμφωνεί, όσο και απέναντι στους ανθρώπους της άλλης παράταξης. Το “Φωτιά και Τσεκούρι” πρωτοκυκλοφόρησε στο Παρίσι στη Γαλλική γλώσσα το 1973, τη στιγμή που ο συγγραφέας του ήταν κρατούμενος από τη Χούντα στο ΕΑΤ/ΕΣΑ. Τιμήθηκε με το χρυσό μετάλλιο της Γαλλικής Ακαδημίας.
Ο Ευάγγελος Αβέρωφ – Τοσίτσας πέθανε στις 2 Ιανουαρίου 1990. Η οικογένειά του αρνήθηκε την πρόταση για δημοσία δαπάνη και με τιμές εν ενεργεία πρωθυπουργού κηδεία.
