Του Δημήτρη Γ. Απόκη*
Η τελευταία τετραετία, αλλά ιδιαίτερα το 2018, ήταν μια περίοδος γεγονότων στη διεθνή σκακιέρα, που κανείς δεν θα μπορούσε να προβλέψει, και το μόνο σίγουρο είναι ότι το μομέντουμ αυτό θα συνεχιστεί και μάλιστα με μεγαλύτερη ένταση. Αν και είναι δύσκολο για πολλούς να το πιστέψουν, και για άλλους κάτι το οποίο εύχονται να μην συμβεί, το 2019 θα είναι μια χρονιά με περισσότερες εκπλήξεις και κομβικά γεγονότα από αυτά που αφήσαμε πίσω μας.
Το μόνο σίγουρο είναι ότι όλοι όσοι ασχολούμαστε με τις διεθνείς εξελίξεις στον τομέα της γεωπολιτικής και γεωστρατηγικής, θα πρέπει να αφήσουμε κατά μέρος τις υποθέσεις και τις υποτιθέμενη ειδικότητά μας, και να προσεγγίσουμε το 2019 με ένα αίσθημα ρεαλισμού και σοβαρότητας. Η διεθνής σκακιέρα είναι τόσο μεγάλη και τόσο περίπλοκη που ξεπερνάει κατά πολύ τη δυνατότητα μας να κατανοήσουμε τα πάντα και να προβλέψουμε τις εκπλήξεις που έρχονται.
Ποιος θα μπορούσε να προβλέψει στις αρχές του 2015 ότι ο Ντόναλντ Τράμπ θα εμφανιζόταν από το πουθενά να διεκδικήσει το χρίσμα των Ρεπουμπλικάνων για τις προεδρικές του 2016 στις Ηνωμένες Πολιτείες, να το κερδίσει απέναντι σε 16 συστημικούς υποψήφιους, και στη συνέχεια να κερδίσει τη σίγουρη για όλο τον πλανήτη και το σύστημα διεθνώς υποψήφια των Δημοκρατικών, Χίλαρι Κλίντον. Ποιος θα μπορούσε να προβλέψει ότι το σύστημα στην Ουάσιγκτον και διεθνώς θα απέδιδε την έκπληξη της νίκης Τράμπ στην δήθεν ανάμιξη της Ρωσίας, ότι οι ΗΠΑ θα αποχωρούσαν από τη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, θα αναγνώριζαν την Ιερουσαλήμ ως πρωτεύουσα του Ισραήλ, θα αποχωρούσαν από τη Συρία, από μια σειρά διεθνείς εμπορικές συμφωνίες, θα υπήρχε συνάντηση Αμερικανού Προέδρου με τον ηγέτη της Βόρειας Κορέας, κατάργηση της NAFTA και υπογραφή νέας εμπορικής συμφωνίας ΗΠΑ, Μεξικού και Καναδά, και ξεκίνημα μεταρρύθμισης του Παγκοσμίου Οργανισμού Εμπορίου.
Στην Ευρώπη, ποιος θα περίμενε ότι το φαινόμενο Μακρόν θα ξέφτιζε σε τέτοιο βαθμό, και θα εμφανίζονταν το Κίνημα των Κίτρινων Γιλέκων στη Γαλλία. Ποιος θα περίμενε ότι η Ιταλία του Σαλβίνι θα τσαλάκωνε το σύστημα των Βρυξελλών και τη γερμανική Ευρώπη, και σε όλη την ευρωπαϊκή Ήπειρο, θα βρίσκονταν σε άνοδο ένα κύμα πατριωτικών κινημάτων που το σύστημα, αρνούμενο να τα αποδεχθεί, αρέσκεται στο να τα χαρακτηρίζει ακροδεξιά και λαϊκίστικά.
Ποιος θα περίμενε ότι κραταιοί άλλοτε διεθνείς οργανισμοί και συμμαχίες, όπως ο ΟΗΕ και το ΝΑΤΟ, θα αντιμετώπιζαν σοβαρή κρίση ταυτότητας και αποστολής, σε σημείο που να απειλείται η ίδια η ύπαρξή τους.
Πολύ απλά ποιος θα περίμενε ή μπορούσε να προβλέψει ότι με την ολοκλήρωση του 2018 έχουν μπει οι βάσεις για την αποκαθήλωση του μετά το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο Διεθνούς συστήματος ασφάλειας, αλλά και οικονομίας γνωστού ως Bretton Woods.
Και πάνω από όλα ποιος θα περίμενε η μπορούσε να προβλέψει ότι στην αυγή του 2019 εισερχόμαστε στην εποχή της διεθνούς παρουσίας των ΗΠΑ, ως «Απούσα Υπερδύναμη».
Το 2019 προδιαγράφεται ως μια χρονιά που το διεθνές σύστημα πρόκειται, ως συνηθίζουν να λένε οι Αμερικανοί, “is going to run through rocky mountains”, οπότε καλό να είναι να προσδεθούμε όλοι μας.
ΗΠΑ…
Όπως ήδη ανέφερα το 2019 είναι μια απρόβλεπτη χρονιά για τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Στο εσωτερικό της υπερδύναμης έχουμε τη συγκατοίκηση Ρεπουμπλικάνων και Δημοκρατικών στο Κογκρέσο με τους Ρεπουμπλικάνους να ελέγχουν τη Γερουσία και τους Δημοκρατικούς τη Βουλή. Στη μέση ένας καθαρά μη συστημικός Πρόεδρος, ο Ντόναλντ Τράμπ, με όλα τα ενδεχόμενα να είναι ανοικτά, από το να προσπαθήσουν οι Δημοκρατικοί να τον παραπέμψουν, μέχρι, για μια ακόμη φορά, να πετύχει αυτά που επιδιώκει κόντρα σε κάθε λογική πρόβλεψη.
Με μια οικονομία να αναπτύσσεται συνεχώς οι ΗΠΑ, όπως δείχνει και η απόφαση για αποχώρηση από τη Συρία, εισέρχονται σε μια φάση «Απούσας Υπερδύναμης», αφήνοντας του σαφώς, αδύνατους υπόλοιπους, να δοκιμάσουν την τύχης τους στο βάλτο της Μέσης Ανατολής και πολύ σύντομα της Νοτιοδυτικής Ασίας, με αποχώρηση και από το Αφγανιστάν.
Ο εχθρός παραμένει το Ιράν, μόνο που ο Τράμπ, πολύ δύσκολα θα κάνει το λάθος προκατόχων του, να αντιμετωπίσει το θέμα στρατιωτικά, επιλέγοντας τον πόλεμο της οικονομίας, και σε αυτό δύσκολα θα χάσει. Το ενδιαφέρον είναι να δούμε πως θα εξελιχθεί η κόντρα με τον Ιράν, με δεδομένη την πολύπλοκη εξίσωση, Τουρκία, Σαουδική Αραβία, Ισραήλ, Αίγυπτος. Στο μέτωπο αυτό, χωρίς μάλιστα ενεργό παρουσία, με μπότες, της Ουάσιγκτον, όποιος διακινδυνεύει προβλέψεις στερείται δυνατότητας σοβαρής ανάλυσης. Everything it’s up in the air.
Γρίφος για δυνατούς λύτες και ο χειρισμός, μέσα στο 2019, της Τουρκίας από την Ουάσιγκτον, με δεδομένο το σκηνικό που δημιουργείται στην περιοχή από την αμερικανική αποχώρηση.
Σε επίπεδο διεθνούς οικονομίας η Αμερική, είναι αυτή που μέσα στο 2019 θα δώσει το ρυθμό και μέσα από μια, εκτός απρόοπτου, συμφωνία με την Κίνα, θα δρομολογήσει και την ολοκληρωτική αλλαγή του συστήματος του Bretton Woods.
Ευρώπη…
Το οικοδόμημα της Ενωμένης Ευρώπης, όπως αυτό εκφράζεται από το σημερινό σύστημα των Βρυξελλών, δηλαδή η Γερμανική Ευρώπη, αναμένεται να δοκιμαστεί ακόμη πιο πολύ μέσα στο 2019 και εάν δεν συμβεί κάτι δραματικό, η αμφισβήτηση της Made in Berlin, Ενωμένης Ευρώπης, θα δεχθεί σοβαρό πλήγμα, με απρόβλεπτες συνέπειες στις Ευρωεκλογές του Μαΐου. Η ενίσχυση των πατριωτικών κινημάτων θα προκαλέσει ακόμη μεγαλύτερους τριγμούς στο σαθρό οικοδόμημα των Βρυξελλών, αλλά ακόμα και στην περίπτωση που το κτύπημα δεν είναι θανάσιμο στις ευρωεκλογές, θα δημιουργηθούν συνθήκες για ακόμη μεγαλύτερη έκρηξη λίγο πιο κάτω.
Σε επίπεδο διεθνούς ασφάλειας και εξωτερικής πολιτικής, προκαλούν γέλια οι προβλέψεις κάποιων για ανάληψη σοβαρότερου ρόλου από την Ευρώπη, μέσα στο 2019. Η απόφαση των ΗΠΑ για αποχώρηση από τη Συρία, θα αποκαλύψει με τον πλέον γλαφυρό τρόπο το ελιποβαρές της ΕΕ να παίξει ουσιαστικό ρόλο στη διεθνή σκακιέρα. Τα γεγονότα και τα δεδομένα επί του εδάφους, δείχνου ξεκάθαρα ότι η ελπίδα η Ευρώπη, δηλαδή η Γαλλία, θα είναι αυτή που θα καλύψει το κενό της αποχώρησης της Ουάσιγκτον, στερείται οποιασδήποτε σοβαρότητας. Όσο για τα περί Ευρωπαϊκού Στρατού, αποτελούν ένα πολύ ωραίο παραμύθι.
Τουρκία….
Το 2019 θα είναι επίσης απρόβλεπτο και όσο αφορά την Τουρκία. Το μόνο σίγουρο είναι ότι οι αποφάσεις και τα γεγονότα με την ολοκλήρωση του 2018 καθιστούν καταγέλαστα τα περί απομόνωσης της Τουρκίας. Ο Ταγίπ Ερντογάν και η Τουρκία, καθώς ξεκινάμε το 2019, αποτελούν μια περιζήτητη νύφη για όλους τους διεθνείς παίκτες, ΗΠΑ, Ρωσία, Ευρώπη και Κίνα, και μόνο ο ίδιος ο Ερντογάν είναι αυτός που μπορεί να το κάψει το χαρτί αυτό. Πολλά θα εξαρτηθούν από το πώς θα χειριστεί την παγίδα της Συρίας, τη σχέση με το Ιράν, αλλά και το πως και εάν θα καταφέρουν να συντονιστούν οι απέναντι, δηλαδή Σαουδική Αραβία, Αίγυπτος και Ισραήλ, με τους Κούρδους να αποτελούν το πικάντικο συστατικό στην όλη διαδικασία.
Ρωσία…
Ο Βλαντιμίρ Πούτιν, με πολύ λίγα δυνατά συστατικά και θεμελιώδη προβλήματα, παίζοντας ένα εξαιρετικά έξυπνο και πολύπλοκο στρατηγικό παιχνίδι, έχει καταφέρει να διατηρήσει τη χώρα του, στο κεντρικό τραπέζι της διεθνούς σκακιέρας. Μέσα όμως στο θυελλώδες 2019, η εξίσωση θα γίνει ακόμα πιο δύσκολη για τον Πρόεδρο της Ρωσίας. Έχει επενδύσει πολλά σε εξοπλισμούς, και στο τομέα των εξαγωγών ενέργειας, αλλά αυτά δεν είναι απαραίτητα σίγουρα χαρτιά στην παρτίδα.
Κίνα…
Το Πεκίνο είναι ο παίκτης που όλοι παρακολουθούν και ο παίκτης προοπτικής. Η έκβαση της κόντρας με τις Ηνωμένες Πολιτείες, στο μέτωπο του διεθνούς εμπορίου, θα κρίνουν κατά πολύ το μέλλον για την Κίνα, αλλά και τις εξελίξεις σε όλα τα υπόλοιπα μέτωπα στη διεθνή σκακιέρα. Μια συμφωνία, συμβιβασμός, μεταξύ Ουάσιγκτον και Πεκίνου, θα συμπιέσει έντονα όλους τους άλλους παίκτες, και πολύ δύσκολα θα αποφύγουν των παικτών της δεύτερης κατηγορίας.
Ελλάδα…
Το 2019 θα είναι χρονιά πολιτικής αλλαγής για την Ελλάδα. Όμως αυτή η πολιτική αλλαγή, είναι βέβαιο ότι δεν θα αποτελέσει εξαίρεση στον κανόνα του απρόβλεπτου. Η χώρα είναι ανέτοιμη για το σκηνικό που διαμορφώνεται στην ευρύτερη περιοχή και διεθνώς και σχεδόν καταδικασμένη να παίξει το ρόλο κομπάρσου στις εξελίξεις.
Η επόμενη κυβέρνηση θα κληθεί, θέλοντας και μη, να κάνει δύσκολες επιλογές, πολύ πιθανόν ανάμεσα σε μια γερμανική Ευρώπη η μια πραγματικά Ενωμένη Ευρώπη που αφουγκράζεται τις κοινωνίες και τους πολίτες. Επίσης, θα κληθεί να χειριστεί με σοβαρότητα τη σχέση της χώρας με τις Ηνωμένες Πολιτείες, στο νέο διεθνή ρόλο τους, χωρίς κενές περιεχομένου δηλώσεις και φανφάρες.
Ο στόχος του κειμένου με την παράθεση όλων των παραπάνω στοιχείων, είναι να καταδείξει ότι όλες οι προβλέψεις και αναλύσεις του τέλους του 2018 και της εισόδου του 2019, είναι πολύ απλά παρακινδυνευμένες.
Το σύνολο του πλανήτη βρίσκεται σε αναταραχή και η μοναδική πρόβλεψη για το 2019 είναι το ότι είναι λάθος και μη ρεαλιστικό να προσπαθήσει κανείς να κάνει προβλέψεις.
*Ο Δημήτρης Απόκης, είναι Διεθνολόγος και Δημοσιογράφος, Απόφοιτος του The Paul H. Nitze, School of Advanced International Studies, The Johns Hopkins University, μέλος του The International Institute of Strategic Studies, και διετέλεσε επί σειρά ετών διαπιστευμένος ανταποκριτής στο Λευκό Οίκο, το Στέητ Ντιπάρτμεντ, και το Πεντάγωνο, στην Ουάσιγκτον.
