Πράσινες προσόψεις, επαναχρησιμοποίηση νερού και συνεννόηση μεταξύ των κατοίκων προτείνει το μοντέλο «Δημοκατοικία», που μελετήθηκε με πεδίο εφαρμογής την Κυψέλη.
Ταράτσες που μετατρέπονται σε κήπους και χώρους συνάντησης των ενοίκων, προσόψεις και μπαλκόνια που αποκτούν μια δεύτερη, πράσινη «επιδερμίδα», συλλογή του βρόχινου νερού και κοινόχρηστοι χώροι που επιστρέφουν στους κατοίκους. Με όλα τα παραπάνω, η τυπική πολυκατοικία που συνήθως αντιμετωπίζεται ως ένα από τα προβλήματα της πυκνοδομημένης Αθήνας, μπορεί να μετατραπεί σε μέρος της λύσης απέναντι στην κλιματική αλλαγή, σύμφωνα με επιστημονική μελέτη που δημοσιεύτηκε στο διεθνές περιοδικό Discover Cities του Springer Nature και χρησιμοποίησε ως «εργαστήριο» μία από τις πιο πυκνοδομημένες γειτονιές της Αθήνας: την Κυψέλη. Οι ερευνητές Luna Dutli, Yeseul Choi και Wonbin Lee από το Πανεπιστήμιο της Γενεύης και η Ανδριανή Πανταζοπούλου από τη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πανεπιστημίου Πατρών προτείνουν ένα μοντέλο στο οποίο έδωσαν το όνομα «Δημοκατοικία» (Demokatoikia). Η ιδέα ξεκινά από μια απλή διαπίστωση: αν η Αθήνα θέλει να προσαρμοστεί σε ένα θερμότερο κλίμα, δεν αρκεί να αλλάξει μόνο τους δρόμους και τις πλατείες της, αλλά και τα ίδια τα κτίρια όπου ζει η πλειονότητα των κατοίκων της.
Η έρευνα στην Κυψέλη
Η έρευνα έγινε στην Κυψέλη και η επιλογή δεν είναι τυχαία καθώς πρόκειται για μία περιοχή με στενούς δρόμους, λιγοστούς ελεύθερους χώρους, πυκνή δόμηση και πολυκατοικίες πολλών δεκαετιών, ένα περιβάλλον δηλαδή ιδιαίτερα ευάλωτο στις υψηλές θερμοκρασίες. Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν χαρτογράφηση GIS και drones, πραγματοποίησαν επιτόπιες καταγραφές στις γειτονιές, συγκέντρωσαν 98 ολοκληρωμένα ερωτηματολόγια κατοίκων και πραγματοποίησαν συνεντεύξεις με ειδικούς. Η εικόνα που προέκυψε είναι χαρακτηριστική και πολύ οικεία στους κατοίκους της Αθήνας. Σχεδόν όλες οι ταράτσες στις περιοχές που μελετήθηκαν είναι αναξιοποίητες και χρησιμοποιούνται κυρίως για κεραίες και ηλιακούς θερμοσίφωνες. Περισσότεροι από τους μισούς συμμετέχοντες στην έρευνα δήλωσαν ότι ενδιαφέρονται για τη δημιουργία κοινόχρηστων χώρων στις ταράτσες, ενώ έντονη είναι η ανησυχία για το ενεργειακό κόστος. Περισσότερο από το 85% των ερωτηθέντων δήλωσε ότι ανησυχεί πολύ ή πάρα πολύ για την αύξηση των ενεργειακών δαπανών που συνδέονται με τη ζέστη και την κλιματική αλλαγή.
Πέντε «χρώματα» για την πολυκατοικία του μέλλοντος
Η «Δημοκατοικία» οργανώνεται γύρω από πέντε διαφορετικούς άξονες, καθένας από τους οποίους έχει το δικό του χρώμα.
Η Πράσινη Κατοικία (Green Katoikia) αφορά την προσθήκη βλάστησης στις ταράτσες, τις προσόψεις και τα μπαλκόνια. Μια ταράτσα θα μπορούσε, ανάλογα με τις δυνατότητες του κτιρίου, να μετατραπεί σε κοινόχρηστο κήπο ή χώρο αστικής καλλιέργειας.
Η Μπλε Κατοικία (Blue Katoikia) αφορά το νερό: συλλλογή βρόχινου νερού και αξιοποίηση γκρίζου νερού (γκρίζο νερό είναι τα σχετικά «καθαρά» λύματα που προέρχονται από καθημερινές χρήσεις νερού στο σπίτι, χωρίς να περιλαμβάνουν τα λύματα της τουαλέτας) για χρήσεις που δεν απαιτούν πόσιμο νερό, όπως η άρδευση, ο καθαρισμός ή το καζανάκι.
Η Κίτρινη Κατοικία (Yellow Katoikia) επικεντρώνεται στην ενεργειακή απόδοση και στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, με παρεμβάσεις από φωτοβολταϊκά μέχρι καλύτερη θερμική προστασία των κτιρίων.
Η Πορτοκαλί Κατοικία (Orange Katoikia) αφορά την προσβασιμότητα και τη δυνατότητα ηλικιωμένων και ανθρώπων με κινητικές δυσκολίες να χρησιμοποιούν ισότιμα το κτίριο και τους κοινόχρηστους χώρους του.
Και η Κόκκινη Κατοικία (Red Katoikia) βάζει στο επίκεντρο τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων. Προτείνει την επαναφορά κοινόχρηστων χώρων και ιδιαίτερα της ταράτσας ως χώρων συνάντησης, πολιτιστικών δράσεων και καθημερινής κοινωνικής ζωής.
Ο συνδυασμός και των πέντε δημιουργεί αυτό που οι ερευνητές ονομάζουν «Golden Katoikia», ένα ολοκληρωμένο μοντέλο μετασχηματισμού της πολυκατοικίας.
Κήποι στις ταράτσες
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πρόταση για τις ταράτσες της Αθήνας. Η έρευνα διαπιστώνει ότι αποτελούν έναν τεράστιο αλλά σε μεγάλο βαθμό ανεκμετάλλευτο χώρο. Οι ερευνητές τις αντιμετωπίζουν ως την «πέμπτη όψη» των κτιρίων και προτείνουν, ανάλογα πάντα με τη στατική επάρκεια κάθε οικοδομής, πράσινες στέγες διαφορετικού τύπου, αστικούς λαχανόκηπους, χώρους βιοποικιλότητας, σκίασης και κοινωνικής συνεύρεσης. Οι διεθνείς μελέτες που επικαλούνται δείχνουν ότι πράσινες στέγες και προσόψεις μπορούν να προσφέρουν σημαντικά οφέλη ως προς τη θερμική συμπεριφορά των κτιρίων, την κατανάλωση ενέργειας και τη συγκράτηση του βρόχινου νερού.
Το ενδιαφέρον όμως είναι ότι η «Δημοκατοικία» δεν αντιμετωπίζει την πράσινη ταράτσα ως απλή αρχιτεκτονική παρέμβαση, αλλά προτείνει οι ίδιοι οι κάτοικοι να συμμετέχουν στον σχεδιασμό και στη διαχείρισή της. Εκεί όμως έγκειται και το μεγαλύτερο εμπόδιο, το οποίο, σύμφωνα με τους ερευνητές, είναι ότι κάτοικοι και ένοικοι δυσκολευόνται να πάρουν συλλογικές αποφάσεις. Τα προβλήματα είναι πολλά: δεκάδες ιδιοκτήτες σε μία πολυκατοικία, διαφορετικά οικονομικά συμφέροντα, ενοικιαστές που νίωθουν ότι δεν έχουν λόγο στην επένδυση, διαφωνίες για τα κοινόχρηστα και δυσκολία λήψης αποφάσεων δημιουργούν ένα είδος μόνιμης ακινησίας. Έτσι, ταράτσες, προσόψεις, ακάλυπτοι και άλλοι κοινόχρηστοι χώροι παραμένουν τελικά ανεκμετάλλευτοι. Η «Δημοκατοικία» επιχειρεί γι’ αυτό να είναι και μοντέλο διακυβέρνησης της πολυκατοικίας, με συμμετοχικό σχεδιασμό, συντονισμό από τον δήμο ή ενδιάμεσους φορείς, μηχανισμούς δίκαιης κατανομής του κόστους και συμμετοχή τόσο των ιδιοκτητών όσο και των ενοικιαστών.
Το δύσκολο στοίχημα της συνύπαρξης
Τη σημασία των κατευθύνσεων που προτείνει η έρευνα, αλλά και τις δυσκολίες εφαρμογής τους στην πραγματική ζωή μιας πολυκατοικίας, επισημαίνει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Πάνος Δραγώνας, αρχιτέκτονας και καθηγητής Αρχιτεκτονικού και Αστικού Σχεδιασμού στο Πανεπιστήμιο Πατρών.
«Οι κατευθύνσεις που προδιαγράφει η έρευνα είναι αναμφίβολα αυτές που θα πρέπει να μας απασχολήσουν τα επόμενα χρόνια, καθώς οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής στις πόλεις θα γίνονται ολοένα και πιο έντονες», αναφέρει.
Διατηρεί, ωστόσο, επιφυλάξεις ως προς το κατά πόσο ορισμένες από τις προτάσεις, και κυρίως εκείνες που προϋποθέτουν τη συλλογική χρήση χώρων όπως οι ταράτσες, μπορούν εύκολα να περάσουν από τη θεωρία στην πράξη. «Πρόκειται για απολύτως λογικές και επιθυμητές κατευθύνσεις, δεν μπορούμε όμως να θεωρούμε δεδομένο ότι ο αστικός πληθυσμός είναι διατεθειμένος να μοιραστεί χώρο, χρόνο και δραστηριότητες με τον άγνωστο γείτονα», σημειώνει.
Όπως εξηγεί, σε μοντέλα συλλογικής κατοικίας, όπου οι άνθρωποι έχουν εξαρχής επιλέξει αυτόν τον τρόπο ζωής, οι πιθανότητες επιτυχίας είναι μεγαλύτερες. «Σε μια τυπική πολυκατοικία, όμως, με ένα ετερογενές και τυχαίο σύνολο κατοίκων, η εφαρμογή του ίδιου μοντέλου είναι πολύ πιο δύσκολη».
Αυτό, κατά τον ίδιο, είναι ίσως και το πιο απαιτητικό ερώτημα που ανοίγει η «Δημοκατοικία»: όχι ποιες αλλαγές θα ήταν επιθυμητές, αλλά πώς μπορούν πραγματικά να υλοποιηθούν. «Η συμμετοχική διαδικασία στη λήψη αποφάσεων αποτελεί τη λογική κατεύθυνση, χωρίς όμως να εγγυάται από μόνη της αποτελέσματα όταν καλείται να συντονίσει ανθρώπους με πολύ διαφορετικές ανάγκες, οικονομικές δυνατότητες και πρότυπα ζωής», υπογραμμίζει.
Για τον κ. Δραγώνα, πάντως, ακριβώς αυτή η συζήτηση αποτελεί έναν ακόμη λόγο για τον οποίο τέτοιες μελέτες έχουν αξία και πρέπει να γίνονται γνωστές στο ευρύ κοινό. «Συμβάλλουν όχι μόνο στην καλύτερη κατανόηση του προβλήματος από την κοινή γνώμη, αλλά και στη συζήτηση γύρω από τις πιθανές κατευθύνσεις αντιμετώπισής του».
Το επόμενο βήμα πάντως, σύμφωνα με τους συγγραφείς της έρευνας, θα ήταν πραγματικά πιλοτικά έργα σε πολυκατοικίες, ώστε να μετρηθούν τα περιβαλλοντικά και κοινωνικά αποτελέσματα, αλλά και να δοκιμαστούν στην πράξη οι μηχανισμοί συνεννόησης μεταξύ των κατοίκων.
