Μια από τις σημαντικότερες φωνές της μεταπολεμικής ελληνικής πεζογραφίας, ένας άνθρωπος εξαιρετικού ήθους, ζωντάνιας και μαχητικότητας, η Ιωάννα Καρατζαφέρη, έφυγε χθες σε ηλικία 97 ετών. Αφήνει πίσω της πολύτιμο έργο και διακρίσεις στο μυθιστόρημα, το διήγημα, την παιδική λογοτεχνία και τη μετάφραση.
Η Ιωάννα Καρατζαφέρη ταυτίστηκε από νέα με τη λογοτεχνία, που τη θεωρούσε παράλληλη γραμμή με τη φυσική της ύπαρξη. Η καταγωγή της, τα παιδικά της χρόνια, οι σπουδές της, τα ταξίδια της, οι χαρές, οι απολαύσεις, οι πικρές στιγμές και οι απογοητεύσεις μετατρέπονταν όλα σε μυθιστορηματική γραφή. Εκτός από μυθιστορήματα, μετέφρασε, έγραψε βιβλία για παιδιά και νέους, επιφυλλίδες και κείμενα, όπου σχολιάζει στον Τύπο την καθημερινότητα.
Άνθρωπος του ταξιδιού και της περιπέτειας, η γνωστή συγγραφέας και μεταφράστρια έζησε χρόνια στη Νέα Υόρκη, όπου και δραστηριοποιήθηκε πολιτικά τη δεκαετία του ’60, στη Στοκχόλμη και αλλού, πάντα όμως επέστρεφε στην Αθήνα. Δεν έκανε δημόσιες σχέσεις, ήταν αφοσιωμένη στην τέχνη της και προσπαθούσε να μη σπαταλάει χρόνο και, όπως έλεγε, δεν σταυροκοπιόταν ποτέ.
Γεννημένη το 1929 στην Καλαμάτα και μεγαλωμένη στην Καλλιθέα σπούδασε οικονομικά στην Αμερική. Πραγματοποίησε επίσης θεατρικές και κινηματογραφικές σπουδές στη Λουντ της Σουηδίας. Στο Μανχάταν εργάστηκε από το 1961 και έπειτα σε γραφεία τουριστικών και αεροπορικών εταιριών.
Μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα στην Ελλάδα, επέστρεψε εκ νέου στη Νέα Υόρκη, όπου επικεντρώθηκε στην οργάνωση της αντίστασης κατά της Χούντας. Τον Δεκέμβριο του 1970 έφυγε από τη Νέα Υόρκη, πήγε στη Λουντ και το 1974 επέστρεψε στην Αθήνα.
Η γραφή της Ιωάννας Καρατζαφέρη ξεχώριζε για το ιδιότυπο προσωπικό της στυλ ενώ η θεματολογία της επικεντρωνόταν στη γυναίκα και τις κοινωνικές σχέσεις.
«Στην Αθήνα η σχέση μου με τους ανθρώπους είναι φιλική, ενίοτε πιο στενή και συχνά τυχαία» έλεγε σε συνέντευξή της στη Lifo. “Αν και γεννήθηκα στην Καλαμάτα, βαφτίστηκα στον Άγιο Παντελεήμονα Αχαρνών και, παρότι έχω διαβάσει πως ο άνθρωπος αγαπάει περισσότερο απ’ όλα τον τόπο όπου πρωτάνοιξε τα μάτια του, θεωρώ πιο πατρίδα μου την Καλλιθέα, όπου έζησα από τα πολύ παιδικά μου χρόνια και άρχισα σχολείο. Ασφαλώς η Αθήνα έχει αλλάξει, αλλά το βρίσκω φυσικό. Αν και ζω στο Κολωνάκι, δεκαετίες τώρα, το θυμάμαι από τις πρώτες τάξεις του Δημοτικού που ερχόμουν με τη μαμά μου σε κάποια πρώτη της εξαδέλφη, την Ολυμπία Παπαχελά, στην οδό Σκουφά 32, και ήταν σχεδόν το τέλος του Κολωνακίου. Ο Λυκαβηττός μού φαινόταν βουνό.
Από μικρή ταξίδευα, έστω από την Αθήνα στο Διαβολίτσι Άνω Μεσσηνίας, που μας έστελνε η μαμά στον παππού όταν έκλειναν τα σχολεία και περνούσαμε, οι τρεις αδελφές, το καλοκαίρι μας εκεί μέχρι να ξανανοίξουν. Ταξιδεύω ακόμα. Πιθανόν το ταξίδι να είναι μια φυγή. Αλλά από τι έφευγα; Από μένα, το περιβάλλον, τις συμπεριφορές; Ίσως υπάρχουν περιγραφές στα βιβλία μου. Στις ΗΠΑ εξακολουθώ να μένω, δηλαδή μοιράζω τον χρόνο μου ανάμεσα στη Νέα Υόρκη και στην Ελλάδα. Ποτέ δεν έμεινα εκεί έναν ολόκληρο χρόνο και ποτέ δεν έλειψα από την πατρίδα μου τόσο, εκτός από τη χουντική επταετία.
Στη Νέα Υόρκη ανέπτυξα, επίσης, κάποια δράση απέναντι στον πόλεμο του Βιετνάμ και ακολούθως ενάντια στη χούντα. Οι δραστηριότητές μου έγιναν προκλητικές για τις Αρχές, ώσπου πρώτα παρακολουθούσαν το τηλέφωνό μου και ύστερα δύο πράκτορες εμένα, από την ώρα που έβγαινα από το σπίτι μέχρι που επέστρεφα. Έτσι κλήθηκα από τον ανακριτή κάποιων υπηρεσιών τρεις φορές. Τις δύο πρώτες παρουσιάστηκα μόνη μου, την τρίτη με τον Ελληνοαμερικανό δικηγόρο Γιώργο Ντονά. Αυτές τις περιπέτειες τις έχω περιγράψει στο βιβλίο μου Ο τόπος μου είναι παντού (εκδόσεις Libro), που καλύπτει τη ζωή μου – κάθε λέξη είναι μια αλήθεια, από το 1960 μέχρι το τέλος του 20ού αιώνα.
Στη Σουηδία κατέφυγα το 1971 επειδή δεν άντεχα τους πράκτορες να με παρακολουθούν – ένας διαρκής ψυχολογικός πόλεμος, να ζητούν πληροφορίες από φίλους κι αφεντικά. Η απόφασή μου αυτή πάρθηκε έχοντας διαβάσει ότι εκεί κανένας δεν κοιμόταν νηστικός. Η πολιτική μου συγκριτική ικανότητά, τότε και τώρα, δεν είναι επαρκής. Θα μπορούσα να αναπτύξω τις ιδέες μου, αλλά πόσο γερές θα ήταν οι βάσεις;”
Πολυσχιδής συγγραφέας και πολίτης του κόσμου, η Ιωάννα Καρατζαφέρη ήταν μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών, ενώ είχε λάβει το Β΄ Κρατικό Λογοτεχνικό Βραβείο το 1963, με την πρώτη της συγγραφική απόπειρα. Ακόμη, είχε τιμηθεί με το βραβείο Λουντέμη, αλλά και με εύφημη μνεία από την ομάδα των 12.
Ξεχωριστή προσωπικότητα, η συγγραφέας είχε μια διαδρομή γεμάτη κοινωνικούς αγώνες και αγαπημένα μυθιστορήματα μεταξύ των οποίων τα «Επιπλωμένα δωμάτια», «Το χαμένο κουμπί» και «Τα ζευγάρια της Αθήνας».
Μυθιστορήματα
Επιπλωμένα δωμάτια, 1962
Το χαμένο κουμπί, 1977
Μπαζαγιάζι, 1978
Τα κορίτσια του Ερεχθείου, 1981
Τέσσερις Πολωνέζες 1982
Οι δύο τελευταίοι, 1983
Καφενείον ο τέταρτος κόσμος, 1984
Ζευγάρια της Αθήνας, 1985
Οι έφηβοι του Κολωνού, 1987
Η ώρα του λύκου, 1990
Εσθέρ, 1991
Διηγήματα
Η ζωή σε τέσσερις πράξεις, 1964
Ιστορίες για άντρες, 1980
Χωρισμένοι στα δυο, 1988
Παιδικά
Μια διπλή παιδική ιστορία, 1980
Ένα πιάνο με φτερά, 1985
Πληροφορούμενη την απώλεια της Ιωάννας Καρατζαφέρη, η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη έκανε την ακόλουθη δήλωση:
Με ιδιαίτερη θλίψη πληροφορήθηκα την απώλεια της Ιωάννας Καρατζαφέρη, μιας σημαντικής μορφής της μεταπολεμικής μας πεζογραφίας. Συγγραφέας με καλές σπουδές, κοσμοπολίτικο πνεύμα και βίο, η Ιωάννα Καρατζαφέρη ξεχώριζε για το ιδιότυπο προσωπικό της ύφος. Μας καταλείπει ένα συμπαγές έργο, επικεντρωμένο στο μυθιστόρημα και το διήγημα τα οποία υπηρέτησε με συνεχείς εκδόσεις από το 1962 ως και το 1991. Υπήρξε από τους πρώτους πεζογράφους που έστρεψε τη θεματική της στη γυναίκα, στα σύγχρονα προβλήματά της, στη θέση της στον σημερινό κόσμο, χωρίς να παραβλέψει και τα παιδιά, αφιερώνοντας δυο βιβλία της. Τιμήθηκε το 1963, με το κρατικό βραβείο λογοτεχνίας, όπως και με το βραβείο Λουντέμη. Αντλούσε τις θεματικές και τους ήρωες από το σύμπαν των κοινωνικών προβλημάτων, δίνοντας λογοτεχνική υπόσταση σε ανθρώπους αθέατους και αφανείς. Η ίδια, πολιτικοποιημένη και στρατευμένη, από νεότητος της, στην Αριστερά, υπηρέτησε, με συνέπεια, τις ιδέες της, μετουσιώνοντας τες σε λογοτεχνική δημιουργία. Εξέχουσα, ασφαλώς, στιγμή ήταν η ενεργός και πολυσχιδής συμμετοχή της στον αγώνα κατά της επτάχρονης δικτατορίας.
Στην οικογένειά της και τους φίλους της απευθύνω ειλικρινή συλλυπητήρια.
Σε ανακοίνωσή του για την απώλεια της Ιωάννας Καρατζαφέρη, το Γραφείο Τύπου της ΚΕ του ΚΚΕ, αναφέρει τα εξής:
«Το ΚΚΕ αποχαιρετά με μεγάλη θλίψη και βαθύ σεβασμό μια ελεύθερη και γενναία γυναίκα, την συγγραφέα Ιωάννα Καρατζαφέρη.
Από τα παιδικά της χρόνια στη λαϊκή συνοικία της Καλλιθέας ως τα χρόνια της Νέας Υόρκης και της Στοκχόλμης, η Ιωάννα Καρατζαφέρη άνοιξε με το πρωτότυπο συγγραφικό της έργο ένα παράθυρο για να δούμε τους ανθρώπους που είναι δίπλα μας κι όμως δεν τους βλέπουμε, τους ταπεινούς, τους απόκληρους που αγωνίζονται κάτω από όλους τους καιρούς, που πορεύονται αναζητώντας μια καλύτερη ζωή με εφόδια παρακαταθήκες αγώνων και την ελπίδα πως παρά τις ματαιώσεις, θα ξημερώσει ένα φωτεινότερο αύριο.
Η Ιωάννα Καρατζαφέρη πορεύθηκε όλη της τη ζωή στο πλευρό του ΚΚΕ, έλαβε ενεργό μέρος στην αντιδικτατορική πάλη του λαού μας τα χρόνια που ζούσε στις ΗΠΑ, αψηφώντας την τρομοκρατία των αμερικάνικων υπηρεσιών και συνέχισε τον αγώνα της στην Σουηδία.
Η πλούσια και πολύτιμη πείρα της και οι σκέψεις της, καρποί της συνείδησης μιας γυναίκας που «ρούφηξε τη ζωή ως το μεδούλι» με θάρρος, χιούμορ και κοφτερή γλώσσα αποτυπώθηκε σε εκατοντάδες σημειώματα της στον «Ριζοσπάστη» και στο συγγραφικό της έργο.
Το ΚΚΕ εκφράζει τα συλλυπητήρια του στους οικείους της».
Η Ιωάννα Καρατζαφέρη υπήρξε υπόδειγμα πνευματικού ανθρώπου, μια αστραφτερή προσωπικότητα που ήξερε να σκορπίζει γνώσεις, να γελά και να χαίρεται, να συντρέχει τους γύρω της και να μη σταματά μπροστά σε καμία δυσκολία. Αντίθετα, πείσμωνε και προσπαθούσε να την ξεπεράσει με τον πιο δυναμικό τρόπο.
Πιστή στις φιλίες της, μοιραζόταν με χαρά τις σκέψεις της με νεότερους, καθώς είχε νεανικό πνεύμα που την έσπρωχνε μονίμως σε δράση. Είχε επίσης ρωμαλέα συμμετοχή στα κοινά, καθώς ήταν πάνω απ’ όλα συγγραφέας και πολίτης.
Η Ιωάννα Καρατζαφέρη, που αγάπησε τα ταξίδια και μας έδωσε την εικόνα των ΗΠΑ αλλά και της Σουηδίας και φυσικά της Ελλάδας, έσβησε ήρεμα. Η ίδια σημείωνε πάντοτε πως θα ήθελε διακριτικότητα στον θάνατό της.
Αγγελική Κώττη
