Μια σημαντική συλλογή που αφορά στο έργο του Γιάννη Ρίτσου, έχει εντοπίσει ο καθηγητής Γιώργος Ανδρειωμένος, κοσμήτορας της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών και Πολιτισμικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Πρόκειται για τη συλλογή Τάντουλου,την πρώτη παρουσίαση της οποίας ο κ. Ανδρειωμένος έκανε πριν από λίγες μέρες στην Κύπρο, στο πλαίσιο Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου για τον Γιάννη Ρίτσο με τίτλο «Αυτά τα πρόσωπα δε βολεύονται παρά μόνο στον ήλιο». Το διοργάνωσε ο Όμιλος Λογοτεχνίας και Κριτικής σε συνεργασία με το Τμήμα Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κύπρου.
Ο Γιώργος Ανδρειωμένος, εμβριθής μελετητής πολλών ποιητών μας, ανάμεσα στους οποίους ο Γιάννης Ρίτσος κρατά υψηλή θέση, είναι ένας διανοητής με αγάπη και αφοσίωση στη νεοελληνική λογοτεχνία, ιδίως στην ποίηση. Φιλέρευνος και ακάματος, δεν σταματά να μας εκπλήττει με τις μελέτες και τις ανακαλύψεις του, για τις οποίες έχει τιμηθεί επανειλημμένα.
Στο υλικό της συλλογής, όπως είπε ο καθηγητής, «είναι εμφανής η αριθμητική υπεροχή των ξενόγλωσσων τεκμηρίων. Ακολούθως, σημαντικό μέρος του συναφούς υλικού της συλλογής, ήτοι 559 από τα 1350 συνολικά τεκμήρια, αναφέρονται στο διάστημα 1990-2025· με άλλα λόγια, πάνω από το 41,40% του υλικού καλύπτει μια περίοδο, που έπεται της υποδειγματικής βιβλιογραφικής καταγραφής για τον Ρίτσο, την οποία έχει δημοσιεύσει η Αικατερίνη Μακρυνικόλα. Τούτο σημαίνει ότι, και μόνο γι’ αυτόν τον λόγο, η συλλογή Τάντουλου καθίσταται υπερπολύτιμη, διότι δεν κατέχει μόνο τεκμήρια που μπορούν εύκολα να εντοπιστούν μέσω της προαναφερθείσας βιβλιογραφίας ή και να αναζητηθούν στο Αρχείο του ποιητή που απόκειται στα Ιστορικά Αρχεία του Μουσείου Μπενάκη, αλλά θέτει στη διάθεση του ερευνητή ένα πρόσθετο υλικό που κάθε άλλο παρά εύκολο είναι να αναζητηθεί και να βρεθεί· αν, μάλιστα, κανείς συνυπολογίσει ότι 290 από αυτά τα 559 τεκμήρια, ήτοι αρκετά πάνω από τα μισά, είναι ξενόγλωσσα –και επομένως πιο δύσκολα προσβάσιμα– καταλαβαίνει πόσο σημαντικό είναι το όλο εγχείρημα του Τάντουλου.»
Επιπροσθέτως, τόνισε ο Γιώργος Ανδρειωμένος, «άξιο ιδιαίτερης μνείας είναι το μέρος της εν λόγω συλλογής που σχετίζεται με όλως πρωτότυπα τεκμήρια: δυσεύρετο φωτογραφικό υλικό, το οποίο προέρχεται, ως επί το πλείστον, από επαγγελματικές εκτυπώσεις φωτογράφων ή ειδησεογραφικών πρακτορείων και απεικονίζει τον Ρίτσο σε ποικίλες στιγμές του βίου και της δραστηριότητάς του, ένα αυτόγραφο με τη μετάφραση από τον δημιουργό, του ποιήματος «Μοναχή, ολομόναχη», του Taras Shevchenko (1814-1861), ένα δακτυλόγραφο της ποιητικής σύνθεσης «Η εορτή των ανθέων», με χειρόγραφες διορθώσεις του ποιητή, βιβλία του με αφιερώσεις του σε οικεία σε αυτόν πρόσωπα, η απόφαση της απόλυσης της αδελφής του Λούλας Γλέζου, από το Υπουργείο των Οικονομικών, μέσα στη δίνη του Εμφυλίου, το καταστατικό της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών (Αθήνα 1939) με τα μέλη του (ανάμεσα στα οποία φιγουράρει ο Ρίτσος), παρτιτούρες με τα τραγούδια- ποιήματά του «Βασίλεψες αστέρι μου» και «Μέρα Μαγιού» (από τον Επιτάφιο, σε μελοποίηση Μίκη Θεοδωράκη), το πρόγραμμα από την παράσταση του δράματος του Ουίλιαμ Σαίξπηρ, Ερρίκος ο Ε΄, σε μετάφραση Βασίλη Ρώτα και σκηνοθεσία Δημήτρη Ροντήρη, όπου ο Ρίτσος υποδύθηκε τον Δούκα της Βρετάνης, ζωγραφικά δοκίμια με τη μορφή του ποιητή φιλοτεχνημένα από τον Γιάννη
Στεφανάκι ή τον Γιάννη Βρακά, συμπληρώνουν τα έντυπα (ή άλλα) τεκμήρια της πλούσιας βιβλιογραφικής ύλης, για την οποία γίνεται λόγος εδώ.»
Ο κ. Ανδρειωμένος ανέφερε πως ο Αντώνης Τάντουλος (γενν. 1951), είναι «απόφοιτος και διδάκτορας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, με θητεία σε διάφορα πόστα της ειδικότητάς του στην Αθήνα και στην Ελληνική περιφέρεια, κάτοικος εδώ και σαράντα περίπου χρόνια της Νεάπολης Βοιών Λακωνίας, όπου διατέλεσε από το 1991 ίσαμε το 2016 διευθυντής του εκεί Κέντρου Υγείας, δημιουργός και κάτοχος σημαντικού αριθμού συλλογών και συγγραφέας πολλών άρθρων που, κατά μείζονα λόγο, βασίζονται στο υλικό τους, ανήκει σε αυτήν την τελευταία κατηγορία συλλεκτών. “Οι ιδιωτικές συλλογές”, σημειώνει ο ίδιος κάπου με νόημα, “για να έχουν αξία, θα πρέπει πρώτα να μη διαλύονται – πράγμα πολύ εύκολο, αν παραμένουν ιδιωτικές – και έπειτα να δίνουν τη δυνατότητα στο κοινό να τις επισκέπτεται και στους ερευνητές να τις μελετούν”.
Στο πλαίσιο, λοιπόν, των συγκεκριμένων ενδιαφερόντων του, ο Τάντουλος έχει συγκροτήσει μιαν καθόλα αξιόλογη και πολύτιμη συλλογή η οποία αναφέρεται στον ποιητή Γιάννη Ρίτσο – ενώ αμείωτο παραμένει και το συναφές ενδιαφέρον του για τον έτερο σπουδαίο σύγχρονο Λάκωνα ποιητή, Νικηφόρο Βρεττάκο.»
Τον Ιούλιο του 2025, χάρη στη φιλοξενία που του προσφέρθηκε απλόχερα από τον συλλέκτη, ο καθηγητής είχε την ευκαιρία να επισκεφθεί και να μελετήσει τη συγκεκριμένη συλλογή, η οποία απόκειται στην οικία του κατόχου της στη Νεάπολη Λακωνίας.
Η συλλογή αποτελείται από τέσσερα διακριτά μέρη: α΄) το έντυπο υλικό σε μορφή βιβλίων, περιοδικών και εφημερίδων, β΄) τις εκδόσεις με καλλιτεχνικό ενδιαφέρον (από κοινού με κάποια ζωγραφικά έργα που σχετίζονται με τον Ρίτσο), γ΄) τη δισκογραφία με μελοποιημένα ποιήματα του τελευταίου και δ΄) το ετερόκλητο αρχειακό υλικό που συνδέεται με τον ποιητή (χειρόγραφα, δακτυλόγραφα, καρτ-ποστάλ, φωτογραφίες, παρτιτούρες με μελοποιήσεις έργων του, προγράμματα θεατρικών παραστάσεων που τον αφορούν και άλλα τεκμήρια του βίου του). Τα τρία πρώτα εξ αυτών – εκτός των εφημερίδων – καταλαμβάνουν τα ράφια μιας αρκετά μεγάλης βιβλιοθήκης, ενώ το τέταρτο – όπου και οι εφημερίδες– φυλάσσεται σε ένα μεγάλο πλαστικό κουτί.
Καθένα από τα δύο αυτά πρώτα τμήματα, τα οποία αποτελούν και το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος της συλλογής, χωρίζεται σε δύο μέρη, ήτοι τις εκδόσεις στην ελληνική και εκείνες που έχουν εμφανιστεί σε άλλες γλώσσες και σε ξένες χώρες. Για έκαστο δε εξ αυτών υπάρχει, όπως προαναφέρθηκε, αναλυτική καταγραφή, κατά τάξη χρονολογική, την οποία έχει εκπονήσει ο συλλέκτης. Επίσης, έχουν καταγραφεί οι δίσκοι που έχουν κυκλοφορήσει στην Ελλάδα και στο εξωτερικό και περιέχουν ποιήματα του δημιουργού, μελοποιημένα από διάφορους συνθέτες, ενώ μεγάλο μέρος του αρχειακού κουτιού (πρωτίστως οι εφημερίδες με κείμενα του ποιητή ή αναφορές σε αυτόν) περιλαμβάνεται επίσης στις καταγραφές των ελληνόγλωσσων και ξενόγλωσσων προσκτήσεων της συζητούμενης συλλογής, για τις οποίες έγινε λόγος μόλις πιο πάνω. Μόνο ένα μικρότερο μέρος των αρχειακών τεκμηρίων (κυρίως φωτογραφίες και υλικό καλλιτεχνικού προσανατολισμού, όπως και κάποια έγγραφα σχετικά με τη ζωή και τη δράση του Ρίτσου και των οικείων του) μένει να καταγραφεί.
Τα μεν ελληνικά προσκτήματα της συλλογής ανέρχονται σε 644 συνολικά και εκτείνονται χρονολογικά από το 1924 έως το 2023. Οι δε κατηγορίες στις οποίες αυτά κατανέμονται, θα μπορούσαν να σχηματοποιηθούν ως ακολούθως: Ποιητικές συλλογές του Ρίτσου (175), βιβλία με πεζά – αφηγήματα – σενάρια του δημιουργού (15), θεατρικά έργα του (3), αυτοτελή βιβλία – μελετήματά του (3), αυτοτελείς μεταφράσεις ξένων δημιουργών από τον ίδιο (20), εικονογραφήσεις βιβλίων από τον Ρίτσο (1), έντυπα για το έργο του με καλλιτεχνικό προσανατολισμό (15), συμμετοχές του σε συλλογικούς τόμους (8), ανθολογίες με κείμενά του (30), βιβλία – ανάτυπα τρίτων – τόμοι για τον Ρίτσο (αυτοτελείς εκδόσεις και κεφάλαια) (117), περιοδικά με κείμενα του ποιητή ή κριτικές και αναφορές σε αυτόν (186), εφημερίδες με μνείες στη ζωή και στο έργο του (27), σχολικά εγχειρίδια με ποιήματά του (3) και ποικίλα αρχειακά τεκμήρια (αυτόγραφα, δακτυλόγραφα, προγράμματα εκδηλώσεων, παραστάσεις, εκθέσεις, παρτιτούρες, φωτογραφίες) (4).
Από την άλλη, τα ξενόγλωσσα τεκμήρια της συλλογής είναι πολυαριθμότερα κατά τι, αφού ανέρχονται συνολικά σε 706 και καλύπτουν το διάστημα 1938 έως 5 Σεπτεμβρίου 2025. Ταυτόχρονα, ενδιαφέρον παρουσιάζει και η κατανομή των γλωσσών στις οποίες έχουν μεταφραστεί έργα του Ρίτσου αλλά και έχουν γραφεί σημειώματα, άρθρα και μελέτες γι’ αυτόν. Εδώ, τον πρώτο λόγο έχει η αγγλική γλώσσα (με 179 τεκμήρια), με τη γαλλική (154), τη γερμανική (116) και την ιταλική (90) να ακολουθούν· αξιοσημείωτο δε είναι ότι στη συλλογή Τάντουλου απόκειται αντίστοιχο υλικό για τον Ρίτσο και στην ισπανική, τουρκική, ρωσική, ρουμανική, αραβική, καταλανική, ουγγρική, ολλανδική, αλβανική, βουλγαρική, δανική, περσική πολωνική, σερβική, ιαπωνική, νορβηγική, σλοβακική, σουηδική, τσεχική, φλαμανδική, βασκική, κουρδική, πορτογαλική, σλοβενική και φινλανδική γλώσσα.
Με δεδομένη, λοιπόν, την αξία της πολύτιμης αυτής συλλογής, το ενδιαφέρον που συνεχίζει να προκαλεί η ζωή και η γραφή του Γιάννη Ρίτσου, αλλά και τη διάθεση του ρέκτη συλλέκτη Αντώνη Τάντουλου για διάχυση του συναφούς υλικού σε ένα ευρύτερο κοινό, ο κ. Ανδρειωμένος πρότεινε «την ψηφιοποίηση των οικείων τεκμηρίων, επί τη βάσει μιας συστηματικής καταγραφής τους, σύμφωνα με το διάγραμμα και τις κατηγορίες που περιγράφηκαν πρωτύτερα. Με τον τρόπο αυτόν, η συγκεκριμένη συλλογή θα καταστεί προσβάσιμη σε όποιον ενδιαφέρεται και θα δοθεί η δυνατότητα για ακόμη πιο συστηματική μελέτη του σπουδαίου Λάκωνα δημιουργού. Το εγχείρημα δε αυτό θα μπορούσε να το αναλάβει το Εργαστήριο Διαχρονικής Μελέτης της Ελληνικής Γλώσσας και Γραμματείας του Τμήματος Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, στο πλαίσιο κάποιου ερευνητικού προγράμματος, και το αποτέλεσμα της εργασίας αυτής να τεθεί στη διάθεση κάθε φιλαναγνώστη, μέσω της δημιουργίας ειδικού δικτυακού τόπου. Δεν μένει παρά να ευχηθεί κανείς να υλοποιηθεί μια τέτοια ιδέα, το συντομότερο δυνατόν, μιας και φαίνεται να συντρέχουν όλες οι απαραίτητες προϋποθέσεις. Θα πρόκειται, άλλωστε, για μιαν απόπειρα με χαρακτήρα δυναμικό, μιας και η συλλογή θα συνεχίζει να εμπλουτίζεται χάρη στο μεράκι και τη διαρκή μέριμνα του Αντώνη Τάντουλου.»
