Η συζήτηση για την ηθική στην πολιτική, αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα για την καλή λειτουργία της Πολιτείας και των Δημοκρατικών θεσμών. Σε μια εποχή όπου η δυσπιστία των πολιτών προς τους θεσμούς, αυξάνεται και τροφοδοτείται, η πολιτική οφείλει να επανασυνδεθεί με τις αξίες της διαφάνειας, της λογοδοσίας και της συνέπειας. Όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι οι κανόνες εφαρμόζονται ισότιμα και ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται με γνώμονα το δημόσιο συμφέρον, η εμπιστοσύνη εδραιώνεται και η δημοκρατία ενισχύεται.
Του Βασίλη Α. Υψηλάντη*
Στις ταραγμένες ημέρες μας, ωστόσο, που η γεωπολιτική αστάθεια και η οικονομική αβεβαιότητα κλονίζουν συθέμελα τον κόσμο ολόκληρο αλλά και την πατρίδα μας και ευνοούν εκρηκτικές συμπεριφορές ακραίων λαϊκιστικών πολιτικών, η λειτουργία φορέων πολιτικής εξουσίας που δραστηριοποιούνται σε νόμιμα πλαίσια και εισφέρουν ηθικό έρεισμα στην κοινωνία και στη λειτουργία της πολιτείας, είναι σημαντικότατος αλλά και όχι μοναδικός παράγοντας στη λειτουργία αυτή,».
Απαιτείται επιπρόσθετα περαιτέρω θεσμική θωράκιση. Γι’ αυτό η επιλογή να προχωρήσουμε σε μια ουσιαστική συνταγματική αναθεώρηση διαφαίνεται ολοένα και πιο αναγκαία. Η ενίσχυση της λειτουργίας της νομοθετικής εξουσίας αποτελεί κεντρικό πυλώνα. Ιδιαίτερα η θέση και η λειτουργία του Βουλευτή και ο περιορισμός των πρακτικών που υποβαθμίζουν τον κοινοβουλευτικό διάλογο. Παράλληλα, η λειτουργία των πολιτικών κομμάτων χρειάζεται σαφέστερη συνταγματική κατοχύρωση. Τα κόμματα αποτελούν τον βασικό σύνδεσμο μεταξύ κοινωνίας και κράτους, αλλά η εσωτερική τους δημοκρατία δεν μπορεί να παραμένει μόνο ζήτημα καλής πρακτικής. Απαιτούνται θεσμικές εγγυήσεις για διαφάνεια στη χρηματοδότηση, δημοκρατικές διαδικασίες επιλογής οργάνων και ουσιαστική λογοδοσία προς τα μέλη και την κοινωνία. Ένα κόμμα που λειτουργεί με κανόνες δημοκρατίας εκπέμπει αξιοπιστία και ενισχύει συνολικά το πολιτικό σύστημα.
Ιδιαίτερη σημασία αποκτά, στο πλαίσιο αυτό, η κατοχύρωση της ανεξαρτησίας του βουλευτή έναντι της άκαμπτης «κομματικής πειθαρχίας». Η δημοκρατική αντιπροσώπευση προϋποθέτει ότι ο βουλευτής εκφράζει τη συνείδησή του και τις ανάγκες της κοινωνίας που εκπροσωπεί. Η κομματική συνοχή είναι αναγκαία για τη λειτουργία των πολιτικών σχηματισμών, όμως δεν μπορεί να λειτουργεί ως περιορισμός της ελεύθερης γνώμης. Η ενθάρρυνση της διατύπωσης νομοθετικών πρωτοβουλιών από τους ίδιους τους βουλευτές ενισχύει τον κοινοβουλευτισμό και επιτρέπει την ανάδειξη ζητημάτων που προκύπτουν από την κοινωνία. Ένας ενεργός βουλευτής δεν είναι απλώς ψηφοφόρος νόμων, αλλά δημιουργός πολιτικής και φορέας θεσμικής ανανέωσης.
Σε αυτή τη λογική εντάσσεται και ο ρόλος του βουλευτή ως διαμεσολαβητή των αιτημάτων των πολιτών. Η αντιπροσωπευτική δημοκρατία δεν εξαντλείται στην ψήφιση νόμων αλλά απαιτεί συνεχή επικοινωνία μεταξύ κοινωνίας και πολιτικής. Ο βουλευτής καλείται να συγκεντρώνει τα προβλήματα, να τα επεξεργάζεται και να τα μετατρέπει σε νομοθετικές πρωτοβουλίες ή κοινοβουλευτικές παρεμβάσεις. Η ενίσχυση αυτού του ρόλου μέσω της συνταγματικής αναθεώρησης μπορεί να αναβαθμίσει τη σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ πολιτών και πολιτικού συστήματος και να ενδυναμώσει τη δημοκρατική αντιπροσώπευση.
Οι ιδέες αυτές δεν είναι νέες. Ο Αριστοτέλης, στα Πολιτικά, υπογράμμισε ότι η ποιότητα των θεσμών συνδέεται με την αρετή των πολιτών και των εκπροσώπων τους. Montesquieu ανέδειξε τη σημασία της διάκρισης των εξουσιών. Ο James Madison, μέσα από τα The Federalist Paper, τόνισε την ανάγκη ισορροπίας των θεσμών και ανεξαρτησίας των εκπροσώπων. Παράλληλα, ο Edmond Burke, στη Speech to the Electors of Bristol, υποστήριξε ότι ο βουλευτής οφείλει να ασκεί κρίση και όχι να λειτουργεί ως απλός εντολοδόχος. Τέλος, ο Alexis de Toquoville, στο «Η Δημοκρατία στην Αμερική», ανέδειξε τη σημασία των θεσμικών γεφυρών μεταξύ κοινωνίας και κράτους.
Η συνταγματική αναθεώρηση, συνεπώς είναι και μια ευκαιρία ανανέωσης της σχέσης πολιτικής και κοινωνίας. Με σαφείς αρμοδιότητες, ισορροπία εξουσιών, ενίσχυση της ανεξαρτησίας του βουλευτή και θεσμικές εγγυήσεις για τη λειτουργία των κομμάτων, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για ένα πιο αξιόπιστο δημόσιο βίο. Η πολιτική ηθική δεν επιβάλλεται. Υπάρχει αλλά και οικοδομείται μέσα από κανόνες, διαφάνεια και υπευθυνότητα.
Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, η δημοκρατία χρειάζεται ένα νέο συμβόλαιο εμπιστοσύνης. Ένα Σύνταγμα που θα ενισχύει τη νομοθετική λειτουργία, θα θωρακίζει τη δημοκρατική οργάνωση των κομμάτων, θα κατοχυρώνει την ανεξαρτησία του βουλευτή και θα ενισχύει τη λειτουργία του με προώθηση και της δυνατότητας λήψης νομοθετικών πρωτοβουλιών,
Μόνον έτσι δημιουργούνται αναχώματα δημοκρατίας και δίοδοι για την ανάδειξη πολιτικών που θα λειτουργούν με ήθος και αποτελεσματικότητα υπέρ των πολιτών.
* Ο Βασίλης Υψηλάντης είναι Κοσμήτορας της Βουλής, Πρόεδρος Οικονομικών της Βουλής, Βουλευτής Δωδεκανήσου ΝΔ.
