To μικρό εκκλησάκι στην οδό Αρεως στο Μοναστηράκι, το αφιερωμένο στον Προφήτη Ελισαίο, ετοιμάζει έναν ξεχωριστό επιτάφιο. Το Μουσείο, Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού σε συνεργασία με το Σωματείο «Οι Φίλοι του ΜΝΕΠ», ανακοινώνει την τέλεση της Ιερής Ακολουθίας του Επιταφίου στο ιστορικό παρεκκλήσιο του Προφήτη Ελισσαίου, τη Μεγάλη Παρασκευή 10 Απριλίου, από τις 15:00 έως τις 17:30, καθώς και τη λιτάνευσή του στην γειτονιά του ΜΝΕΠ. Η δράση εντάσσεται στο πλαίσιο εκδηλώσεων που αναδεικνύουν τη ζωντανή σχέση της πόλης με την παράδοση και την ιστορία της.
«Προφήτα Χριστού, Ελισσαίε Πανεύφημε, ιάσεων πηγή, και κρήνη ακένωτος, ικετικώς βοώμεν σοι πρόφθασον, και εκ κινδύνων λύτρωσαι ημάς, ο μέγας φρουρός ημών και πρόμαχος» λέει το σχετικό απολυτίκιο.
Χαρακτηριστικοί οι στίχοι του Μάνου Ελευθερίου, για τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, που εκκλησιαζόταν εκεί, από το μεγαλύτερο ποίημα το αφιερωμένο στην μικρή εκκλησία:
«Πολὺν καιρὸ μετά, χρόνια μετά, στὶς ἀγρυπνίες
τοῦ προφήτη Ἐλισσαίου
κάτι θὰ εἷχε ἡ ψυχή του ἐννοήσει
ἀπὸ τὴν τάξη καὶ τὴ ζυγαριὰ τοῦ κόσμου
γιατὶ ἀλλιῶς δὲν ἐξηγεῖται
πῶς ἀπ᾿ τὰ ψίχουλα ποὺ τοῦ κληρώσανε στὴ μοιρασιά του
τὰ μισὰ νὰ τὰ σκορπάει στὰ πουλιὰ
καὶ τ᾿ ἄλλα στοὺς Ἀγγέλους τῆς ὁλονυχτίας.»
Ήταν μικρή μονόκλιτη ξυλόστεγη βασιλική, χωρητικότητας 50-60 ατόμων. Η τοιχοδομία της ήταν απλή, πλην όμως σε μερικά σημεία της είχαν εντοιχισθεί και μερικά βυζαντινά ανάγλυφα. Κτίστηκε τον 17ο αι. στην αυλή του αρχοντικού της οικογένειας Χωματιανού Λογοθέτη (από το όποιο διασώζονται η είσοδος και η σκάλα), και ήταν κτητορική (ιδιωτική), αλλ’ όμως ανοιχτή στο κοινό. Αργότερα πέρασε στην οικογένεια Ματουκά.
Τον Ιούνιο του 1943 ο τελευταίος ιδιοκτήτης της Ηρακλής Καζάκος την κατεδάφισε αυθαίρετα, επειδή φοβόταν πως η εκκλησία θα κηρυχθεί ιστορικό διατηρητέο μνημείο, θα γίνει ενοριακός ναός και επομένως ο χώρος θ’ απαλλοτριωθεί, πράγμα που τελικά δεν απεφεύχθη. Η 1η Εφορία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων ανέσκαψε το χώρο και ήρθαν στην επιφάνεια τα θεμέλια της εκκλησίας, το δάπεδο, η Αγία Τράπεζα, το μαρμάρινο κατώφλι, καθώς και πολλά κομμάτια από τις κατεστραμμένες τοιχογραφίες. Με αυτά, έγινε η αναστήλωση και η αποκατάσταση στο μεγαλύτερο μέρος του κτίσματος.
Ο Άγιος Ελισαίος είναι γνωστός και από τις αγρυπνίες που στα 1880-1925 τελούνταν σ’ αυτόν και στις όποιες μετείχαν ο άγιος παπα-Νικόλας ο Πλανάς, οι λογοτέχνες Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Αλέξανδρος Μωραϊτίδης, Ζαχαρίας Παπαντωνίου, Παύλος Νιρβάνας, Γεώργιος Τσοκόπουλος, Γιάννης Βλαχογιάννης κ.α., καθώς και ο άγιος Νεκτάριος Πενταπόλεως και ο Φιλόθεος Ζερβάκος.
Αρχικά, αντλούμε κάποιες «τεχνικές» πληροφορίες σχετικά με το εσωτερικό του ναίσκου από ένα άρθρο του Γεράσιμου Βώκου (1894): «όπισθεν του χθαμαλού τέμπλου και προ του βωμού ο ιερεύς ετέλει την προσκομιδήν […] Ήσαν δε οι τοίχοι του ιερού βήματος έμπλεοι τοιχογραφιών, νεωτέρας και παλαιάς γραφής […] Υπέρ το στασίδιον του δεξιού ψάλτου ανηρτάτο η εικών του προφήτου Ηλίου και παρά ταύτην η εικών του προφήτου Ελισσαίου, άνωθεν δε απαίσιον εικόνισμα των δεινών της Κολάσεως με τα τάρταρα φλογοβολούντα και τους δαίμονας και τον αδηφάγον δράκον […] Και έναντι δύο μανουάλια και ύπερθεν δύο πολυέλαιοι και κανδήλαι και υπέρ πάντα ως θέμα επαναπαύσεως των αισθήσεων, γαλήνης, μυστηρίου και εξάρσεως η κυανόχρους εκείνη κανδήλα, η προχέουσα το απαλόν της φως …».
Ένα ενδιαφέρον «στατιστικό» στοιχείο -το οποίο επισημαίνει τόσο ο Καμπούρογλου όσο και ο Μωραιτίδης- σχετικά με τη σύνθεση του εκκλησιάσματος, είναι ότι ο Προφήτης Ελισσαίος «ήτο δημοφιλέστατος ειδικά εις τας γυναικείας ομάδας…». Ο Βώκος συντασσόμενος με αυτή την προσέγγιση περιγράφει: «Ήσαν δε γραίαι πολλαί και γυναίκες ωρίμου ηλικίας και νεανίδες τρυφερώταται και μητέρες μετά των θηλαζομένων νηπίων εις τας αγκάλας, τινές εξημμέναι εν τη ασφυκτική θερμοκρασία του στενού εκείνου χώρου, άλλαι νησταλέαι και κατάκοποι, αι πλείσται πληκτικώτατα εστοιβαγμέναι…». Εν συνεχεία, σχολιάζεται η ανεπάρκεια του τότε «τεχνητού φωτισμού» που προσέδιδε μια υπερκόσμια χροιά πάνω στο πλήθος των γυναικών: «Σκιαί επλανώντο επί τα γυναικεία ταύτα πλήθη, σκιαί επιτείνουσαι την μυστηριώδη γοητείαν του ταπεινού τούτου οίκου του Θεού και το φως του πρώτου πολυελαίου δεν έφθανεν έως εκεί και μόνον της κυανοχρόου μεγάλης κανδήλας από του μέσου ανηρτημένης η μελιχρά ανταύγεια και των άλλων κανδηλίων το ωχρόν φως διασκέδαζον επ’ ολίγον τα πυκνά σκότη…». Παράλληλα, στο ίδιο κείμενο ο γράφων –αναπολώντας ίσως την ηρωική ιδιαίτερη πατρίδα των προγόνων του- εστιάζει στη συμπαθή και σεβάσμια φιγούρα ενός νησιώτη πλοιάρχου πολυταξιδεμένου, ο οποίος ανέβαινε από τον Πειραιά στην Αθήνα και συμμετείχε ενεργά στις ακολουθίες: «Υδραίος πλοίαρχος, ο μπάρμπα Μάνθος, υπέργηρος, αδύνατος, με λεπτό – λεπτό ολόλευκο μουστακάκι κλίνον προς τα κάτω, γνησία μορφή ασκητού, σεβαστός ανήρ, κόσμον διαπλεύσας με τα δυό του καράβια εις την καλήν εποχήν, ήδη δε ανερχόμενος επίτηδες εκ Πειραιώς διά να λέγη το Πιστεύω εις τον άγιον Ελισσαίον, οσάκις γίνονται αγρυπνίαι…».
Τόπος: Μουσείο Νεότερου Ελληνικού Πολιτισμού, Άρεως 10, Μοναστηράκι
Ημερομηνία 10-04-2026
Ώρα: 15.00 – 17.30
Πληροφορίες: τηλ. 2103223355
Είσοδος ελεύθερη
