Μοναδική μέχρι στιγμής για την Ελλάδα η μεγάλη λίθινη κυκλική κατασκευή του λόφου Παπούρα στην Κρήτη, έχει ωστόσο παράλληλα στη Μέση Ανατολή και ειδικά στα υψίπεδα του Γκολάν. Ένα τεράστιο δίκτυο αρχαίων λίθινων κύκλων- που για καιρό παρατηρούσαν αλλά δεν είχαν μελετήσει οι επιστήμονες στα βασαλτικά τοπία της Μέσης Ανατολής -αναγκάζει τους αρχαιολόγους να επανεξετάσουν ένα από τα πιο αινιγματικά μνημεία της περιοχής. Αυτό που κάποτε θεωρούνταν μια μοναδική προϊστορική κατασκευή μπορεί τώρα να γίνει κατανοητό ως μέρος μιας πολύ ευρύτερης πολιτιστικής παράδοσης που εκτείνεται σε όλη την περιοχή Συρίας-Ισραήλ.
Στο επίκεντρο αυτής της μετατόπισης βρίσκεται το Ρουτζμ ελ-Χίρι, ένα μνημειώδες συγκρότημα στα Υψίπεδα του Γκολάν που συχνά συγκρίνεται με το Στόουνχεντζ. Αλλά νέα έρευνα δείχνει ότι δεν ήταν ποτέ μόνο του.
Χρησιμοποιώντας δορυφορικές εικόνες υψηλής ανάλυσης, τεχνητή νοημοσύνη και γεωφυσική μοντελοποίηση, μια διεθνής ομάδα ερευνητών εντόπισε περισσότερες από 30 μεγάλες κυκλικές πέτρινες κατασκευές σε ακτίνα 25 χιλιομέτρων από το Rujm el-Hiri. Οι περισσότερες δεν είχαν καταγραφεί ποτέ πριν.
Η μελέτη, που δημοσιεύτηκε στο PLOS One, αποκαλύπτει ότι αυτές οι δομές μοιράζονται μια συνεπή αρχιτεκτονική λογική – ομόκεντρους πέτρινους δακτυλίους, ακτινικές διαιρέσεις και στρατηγική τοποθέτηση μέσα στο τοπίο. Υπογράφεται από τους Birkenfeld, M., Khabarova, O., Eppelbaum, LV, και Berger, U.
Κατά την ανάλυση εντοπίστηκαν είκοσι οκτώ μεγάλες κυκλικές κατασκευές, όλες σε ακτίνα 25 χλμ. από το Rujm el-Hiri. Ενώ μόνο δύο έχουν καταγραφεί στο παρελθόν, η συντριπτική πλειονότητα αντιπροσωπεύει νέες προσθήκες στο αρχαιολογικό αρχείο της περιοχής. Αυτές οι θέσεις ακολουθούν όλες παρόμοιο σχεδιασμό, δηλαδή μεγάλες κυκλικές κατασκευές, συνήθως διαμέτρου μεγαλύτερης από 50 μέτρα, κατασκευασμένες από τοπικό βασάλτη. Ενώ λίγες είναι απλές στο σχέδιό τους, αποτελούμενες από ένα μόνο στρογγυλό τοίχο, οι περισσότερες παρουσιάζουν ένα πιο περίπλοκο σχέδιο, ενσωματώνοντας ομόκεντρους κύκλους, συνδετικούς τοίχους ή/ και άλλα χαρακτηριστικά.
Αν συνοψίσουμε τα όσα μελέτησαν οι ειδικοί μέχρι στιγμής, οι τοποθεσίες που περιγράφονται παραπάνω ποικίλλουν σε μέγεθος, με διάμετρο που κυμαίνεται από περίπου 50- 250 μέτρα, αλλά φαίνεται να μοιράζονται μια σειρά από κοινά χαρακτηριστικά, όπως: α) Κυκλικοί ή σχεδόν κυκλικοί, χοντροί τοίχοι, πλάτους περίπου 2-3 μέτρων, κατασκευασμένοι από μεσαίου έως μεγάλου μεγέθους τοπικούς βασάλτη· β) Εσωτερικά χαρακτηριστικά, συμπεριλαμβανομένων ακτινικών ή ομόκεντρων τοίχων, και γραμμικών χωρισμάτων, συνήθως λεπτότερων από τους εξωτερικούς τοίχους, πλάτους περίπου 1-2 μέτρων· και γ) Η διατήρησή τους είναι συνήθως κακή, και όπως φαίνεται, για παράδειγμα, στους κύκλους 12, 14, 19, 28 ή 30, καθώς υπάρχουν πολυάριθμες ενδείξεις δευτερογενούς χρήσης του υλικού τους, και χαρακτηριστικών μεταγενέστερης/ων περιόδου/ων που εφάπτονται των εσωτερικών και εξωτερικών τοίχων, κατά καιρούς κατασκευασμένα πάνω από αυτούς και κόβοντάς τους.
Σε αντίθεση με το Rujm el-Hiri, οι περισσότερες από αυτές τις τοποθεσίες δεν έχουν ανασκαφεί ή ακόμη και τεκμηριωθεί σε επιτόπιες έρευνες. Δεδομένης της μικρότερης διατήρησής τους και του γεγονότος ότι πολλά από τα δομικά τους υλικά έχουν χρησιμοποιηθεί και επαναχρησιμοποιηθεί σε μεταγενέστερες περιόδους, περιορίζεται σημαντικά η ορατότητά τους. Ακόμα και από αέρος, η ορατότητά τους συνήθως περιορίζεται σε διελεύσεις από δορυφόρους κατά την περίοδο της ξηρασίας ή σε συνθήκες ηλιακού φωτός χαμηλής γωνίας.
Ένα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό αυτών των τοποθεσιών είναι η θέση τους μέσα στο τοπίο. Οι περισσότερες αναγνωρισμένες μεγάλες συστάδες κύκλων που περιγράφονται παραπάνω βρίσκονται στο εκτεταμένο οροπέδιο πάνω και ανατολικά των μεγάλων συστημάτων αποστράγγισης ποταμών που εκτείνονται από τα Υψίπεδα του Γκολάν δυτικά προς τη Θάλασσα της Γαλιλαίας, σε υψόμετρα μεταξύ 400-600 μέτρων πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας. Τα παραδείγματα από το Οροπέδιο Κοραζίμ και το Κίρμπετ Μπτεχά αντιπροσωπεύουν ένα διαφορετικό γεωγραφικό περιβάλλον, αλλά είναι πολύ παρόμοιο στο τοπίο του με αυτό των άλλων κύκλων. Όλες οι τοποθεσίες βρίσκονται σε ομαλές πλαγιές ή μικρά οροπέδια δίπλα σε μικρές φυσικές αποχετεύσεις. Δεν βρέθηκαν κύκλοι σε πεδινές ή έντονα αναβαθμιδωμένες περιοχές. Είναι ενδιαφέρον ότι πολλές από τις αναγνωρισμένες τοποθεσίες, όπως και το ίδιο το Ρουτζμ ελ-Χίρι, βρίσκονται σε μικρή απόσταση, αν όχι αμέσως δίπλα σε μια εποχιακή πλωτή οδό. Τέλος, οι περισσότερες τοποθεσίες φαίνεται να είναι ενσωματωμένες σε μεγαλύτερα συστήματα πεδίου ή δίκτυα τοίχων.
Όπως τονίζουν οι συγγραφείς, «οι δομές που περιγράφονται σε αυτή την εργασία δεν αντιπροσωπεύουν σε καμία περίπτωση το σύνολο του φαινομένου. Μπορεί να υποτεθεί ότι και άλλοι πέτρινοι κύκλοι ήταν διάσπαρτοι σε όλη την περιοχή. Μερικοί μπορεί να έχουν καταστραφεί με την πάροδο των ετών λόγω γεωργικών ή άλλων σύγχρονων δραστηριοτήτων.
Αυτό το πρόσφατα εντοπισμένο φαινόμενο απηχεί παρόμοια, ίσως σχετικά φαινόμενα και αλλού στο νότιο Λεβάντε, στη Συρία και την Ιορδανία. Άλλα παραδείγματα, στην ευρύτερη μεσογειακή σφαίρα και ακόμη και πέραν αυτής, εφιστούν την προσοχή στη σημασία των μεγάλων, στρογγυλών μεγαλιθικών μνημείων, σε διαφορετικά τοπία. Τα παραδείγματα είναι πολλά και περιλαμβάνουν την πρόσφατα ανακαλυφθείσα κυκλική δομή του Μινωικού Λόφου Παπούρα που ανακαλύφθηκε τον Ιούνιο του 2024 βορειοδυτικά του Καστελίου στην Κρήτη»
Και συνεχίζουν: Αυτή η δομή, διαμέτρου περίπου 50 μέτρων, αποτελείται από οκτώ ομόκεντρους τοίχους που περιβάλλουν έναν κεντρικό στρογγυλό θάλαμο. Κάθετοι τοίχοι χωρίζουν την κατασκευή σε μικρότερους θαλάμους/δωμάτια, παρόμοια σε στυλ με αυτά του Rujm el-Hiri και του Khirbet Bteha.
Το ίδιο το Rujm el-Hiri παραμένει μια εξαιρετική κατασκευή. Χτισμένο κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, αποτελείται από έναν κεντρικό τύμβο που περιβάλλεται από πολλαπλούς ομόκεντρους δακτυλίους βασάλτη, με συνολική διάμετρο που υπερβαίνει τα 150 μέτρα και εκτιμάται ότι έχει 40.000 τόνους πέτρας. Ανακαλύφθηκε το 1968 μέσω εναέριας αναγνώρισης και το μνημείο προβληματίζει εδώ και καιρό τους ερευνητές. Ο σκοπός του έχει συζητηθεί εδώ και δεκαετίες — με ποικίλες ερμηνείες ως τόπος ταφής, τελετουργικό κέντρο ή ακόμα και αστρονομικό παρατηρητήριο.
Αλλά οι κύκλοι τους οποίους τώρα βλέπουν οι επιστήμονες, χάρη σε αυτό το πρόγραμμα, δίνουν μια διαφορετική οπτική γωνία.
Αντί να είναι μοναδικό, το Rujm el-Hiri μπορεί να αντιπροσωπεύει το πιο περίτεχνο παράδειγμα μιας διαδεδομένης αρχιτεκτονικής παράδοσης – ένα είδος περιφερειακού «πρωτότυπου» και όχι μια ανωμαλία.
Όπως σημειώνεται στην έρευνα, αυτές οι κατασκευές παρουσιάζουν επαναλαμβανόμενα χαρακτηριστικά σχεδιασμού και χωρικά μοτίβα, υποδεικνύοντας μια κοινή λογική κατασκευής σε πολλαπλές τοποθεσίες.
Μία από τις πιο δημοφιλείς ερμηνείες του Rujm el-Hiri ήταν ο υποτιθέμενος ρόλος του ως αστρονομικού παρατηρητήριου. Κάποιοι ερευνητές υποστήριξαν κάποτε ότι οι είσοδοί του ευθυγραμμίζονταν με ηλιακά φαινόμενα όπως το θερινό ηλιοστάσιο.
Ωστόσο, νέα γεωφυσικά στοιχεία αμφισβητούν αυτή την ιδέα.
Η περιοχή έχει υποστεί σταδιακή τεκτονική περιστροφή εδώ και χιλιάδες χρόνια, μετατοπίζοντας τον προσανατολισμό των λίθων κατά αρκετά μέτρα. Αυτό σημαίνει ότι οποιαδήποτε φαινομενική ευθυγράμμιση σήμερα μπορεί να μην αντικατοπτρίζει τον αρχικό σχεδιασμό του μνημείου.
Με άλλα λόγια, ο ουρανός μπορεί να μην ήταν τελικά το επιδιωκόμενο επίκεντρο.
Αυτή η επανερμηνεία σηματοδοτεί ένα σημαντικό σημείο καμπής στον τρόπο με τον οποίο οι αρχαιολόγοι κατανοούν όχι μόνο το Rujm el-Hiri, αλλά και την ευρύτερη παράδοση που αντιπροσωπεύει τώρα.
Αυτό που προκύπτει από τη μελέτη είναι μια εικόνα ενός σύνθετου, διασυνδεδεμένου πολιτισμικού τοπίου και όχι απομονωμένων δομών.
Οι νεοανακαλυφθέντες κύκλοι βρίσκονται συνήθως σε υπερυψωμένα οροπέδια ή ήπιες πλαγιές, συχνά κοντά σε εποχιακές πηγές νερού. Πολλοί βρίσκονται δίπλα σε ντολμέν, τύμβους και αρχαία συστήματα πεδίων – γεγονός που υποδηλώνει ότι ενσωματώθηκαν στην καθημερινή ζωή αντί να στέκονται ξεχωριστά από αυτήν.
Σύμφωνα με την ανάλυση, αυτές οι τοποθεσίες πιθανότατα αποτελούσαν μέρος αγροκτηνοτροφικών δικτύων, τα οποία χρησιμοποιούνταν από κοινότητες που μετακινούνταν εποχιακά στο τοπίο.
Αν αυτά τα μνημεία δεν ήταν αστεροσκοπεία, τότε τι ήταν;
Η απάντηση παραμένει ανοιχτή — αλλά η αναδυόμενη συναίνεση κλίνει προς τις κοινωνικές και τελετουργικές λειτουργίες.
Ο επικεφαλής ερευνητής Μίχαλ Μπίρκενφελντ υποστηρίζει ότι, μόλις απογυμνωθούν από την υποτιθέμενη μοναδικότητά τους, αυτές οι τοποθεσίες γίνονται πιο εύκολο να ερμηνευθούν ως κοινόχρηστοι χώροι – χώροι όπου ομάδες συγκεντρώνονταν για τελετές, ανταλλαγές ή εποχιακές εκδηλώσεις.
Αυτή η ερμηνεία ευθυγραμμίζεται με την τοποθέτησή τους στο τοπίο: προσβάσιμα, ορατά και συχνά συνδεδεμένα με πηγές νερού και γεωργικές ζώνες.
Υπό αυτή την έννοια, οι πέτρινοι κύκλοι μπορεί να λειτουργούσαν λιγότερο σαν μεμονωμένα μνημεία και περισσότερο σαν κόμβοι σε ένα ζωντανό κοινωνικό δίκτυο.
Επομένως, ποιο είναι το ζητούμενο για το μνημείο στον λόφο Παπούρα; Να γίνουν κάποτε, και αφού βέβαια τελειώσει η ανασκαφή και η μελέτη του, έρευνες σε σωρούς λίθων που κάποιοι φαίνεται να πιστεύουν ότι ίσως αποτελούν παρόμοια, έστω και μικρότερα, μνημεία. Θα έχει μεγάλο ενδιαφέρον, καθώς ίσως τότε φωτιστούμε περισσότερο για το εξαιρετικό αυτό μνημείο και για τη χρήση του.
Μπορείτε να δείτε το άρθρο στη διεύθυνση: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0339952
