Το λέει συχνά, και το έγραψε. Ονειρό του από παιδί ήταν να συναντήσει τον Τζον Νας, τον «Υπέροχο άνθρωπο» της κινηματογραφικής ταινίας. Ο Μιχαήλ Ρασσιάς, ο νεαρός επιστήμονας που αποτελεί ελπίδα για την Ελλάδα, και θα έπρεπε να καμαρώνει ακόμα περισσότερο για εκείνον ως «μητέρα πατρίδα», στο βιβλίο του «Όταν μοιραστήκαμε την ίδια κιμωλία» (Εκδόσεις Καστανιώτη) μιλά ανάμεσα σε άλλα γι’ αυτό το όνειρο και για το πώς εκπληρώθηκε. Δεν έλειψαν οι προσωπικότητες που συνάντησε από πάρα πολύ μικρός στα οικογενειακά τραπέζια και στις συγκεντρώσεις. Πατέρας του, ο διαπρεπής μαθηματικός Θεμιστοκλής Ρασσιάς, ομότιμος καθηγητής του ΕΜΠ. Προσκαλούσε συχνά στην Ελλάδα διεθνείς προσωπικότητες της επιστήμης του, με τους οποίους συνδιαλέγεται προς όφελος των πάντων.
Μητέρα του, η Νινέττα Κοντράρου – Ρασσιά, από τις κορυφαίες του πολιτιστικού ρεπορτάζ. Χάρη σε εκείνη γνώρισε προσωπικότητες της λογοτεχνίας και της διανόησης. Μαζί με την αδερφή του Ματίνα Ρασσιά, πρωτοποριακή αρχιτέκτονα ιδίως στη βιοκλιματική, τους συναναστράφηκαν και άντλησαν από το πνεύμα τους.
O Mιχαήλ Θ. Ρασσιάς γεννήθηκε το 1987 στην Αθήνα. Ως μαθητής μετείχε σε πανελλήνιους και διεθνείς μαθηματικούς διαγωνισμούς απ’ όπου απέσπασε χρυσά και αργυρά μετάλλια. Το 2003 έλαβε αργυρό μετάλλιο στην Παγκόσμια Μαθηματική Ολυμπιάδα του Τόκιο. Ήταν μέχρι τότε ένας από τους δύο νεότερους μαθητές που είχαν κατακτήσει αργυρό μετάλλιο σε Παγκόσμια Μαθηματική Ολυμπιάδα στην ιστορία των ελληνικών συμμετοχών. Σπούδασε στη Σχολή Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του ΕΜΠ, έκανε μάστερ στα Μαθηματικά στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ και διδακτορικό στο ΕΤΗ της Ζυρίχης.
Ακολούθησε το Πρίνστον, όπου το 2014-15 εργάστηκε ως επισκέπτης μεταδιδακτορικός ερευνητής με χρηματοδότηση του ETH της Ζυρίχης. Εκεί συνεργάστηκε με τον νομπελίστα Μαθηματικό John F. Nash για την έκδοση του βιβλίου Open Problems in Mathematics, Springer, 2016. Έπειτα επέστρεψε στη Ζυρίχη, στο Πανεπιστήμιο της οποίας δίδαξε επί σειρά ετών (2015-2021). Παράλληλα ήταν επισκέπτης ερευνητής του Ινστιτούτου Προχωρημένων Σπουδών του Πρίνστον για οκτώ συναπτά έτη. Από το 2021 έχει επιστρέψει στην Ελλάδα και είναι καθηγητής Μαθηματικής Ανάλυσης, Θεωρίας Αριθμών και Κρυπτογραφίας στον Τομέα Μαθηματικών και Επιστημών Μηχανικού της ΣΣΕ. Έχει εκδώσει πάνω από είκοσι βιβλία σε διεθνείς εκδοτικούς οίκους και έχει δημοσιεύσει περισσότερες από εκατό ερευνητικές εργασίες.
Η συνέντευξη για το ThePresident.gr, ξεκίνησε με την έκδοση του δικού του βιβλίου.
Ένα παιδί της γενιάς σου, θα ήθελε να συναντήσει κάποιον παιδικό ήρωα από τα παραμύθια που του διάβαζαν ή τις σειρές που τυχόν έβλεπε στην τηλεόραση. Πώς είχες όνειρο παιδιόθεν να συναντήσεις τον Νας;
Όταν ήμουν παιδί, δεν είχα στο μυαλό μου έναν «ήρωα» όπως αυτούς των παραμυθιών ή της τηλεόρασης. Το σπίτι μου ήταν γεμάτο βιβλία, μαθηματικά, συζητήσεις και ανθρώπους των γραμμάτων και των τεχνών. Κατά συνέπεια, οι ηρωές μου ήταν άνθρωποι του πνεύματος. Μετά την περίοδο που, ως μαθητής, κέρδισα ορισμένα μετάλλια σε Μαθηματικές Ολυμπιάδες, άρχισα να μελετώ μαθηματικά υψηλότερου επιπέδου. Σε σχετικά νεαρή ηλικία λοιπόν εκτέθηκα στη δουλειά του Τζον Νας. Τόσο το έργο του όσο και η σχεδόν μυθιστορηματική ζωή του δημιούργησαν στο μυαλό μου μια εικόνα σχεδόν μυθική. Δεν ήταν απλώς ένας μεγάλος μαθηματικός· ήταν ένας άνθρωπος που απέδειξε ότι η ιδιοφυΐα, η ευαισθησία και οι δυσκολίες μπορούν να συνυπάρχουν. Όταν είχα την πολύ μεγάλη τιμή και τύχη να τον γνωρίσω και να συνεργαστώ μαζί του, να συνειδητοποίησα ότι οι πραγματικοί ήρωες δεν φορούν μπέρτες. Με ένα μολύβι κι ένα χαρτί μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο.
Πατέρας περιώνυμος μαθηματικός, μητέρα περιώνυμη δημοσιογράφος. Πώς σε μεγάλωσαν; Τι πήρες από τον καθένα; Εχεις πει, π.χ. ότι τα πρώτα μαθήματα αστρονομίας τα έκανες με τον πατέρα σου, εν είδει παραμυθιού. Πώς γίνεται αυτό;
Μεγάλωσα σε ένα περιβάλλον όπου η πνευματική διερώτηση ήταν, τρόπον τινά, μια ηθική υποχρέωση. Ο πατέρας μου μού δίδαξε από πολύ νωρίς να βλέπω τα μαθηματικά και την επιστήμη ως έναν τρόπο να κατανοήσω το σύμπαν, όχι ως ένα απλό σχολικό μάθημα.
Θυμάμαι ακόμα τα βράδια στις καλοκαιρινές διακοπές μας στη Μάνη μπροστά στη θάλασσα που μου μιλούσε για τα άστρα, τους πλανήτες και το άπειρο σαν να μου έλεγε παραμύθια — μόνο που αντί για δράκους και κάστρα υπήρχαν γαλαξίες και εξισώσεις.
Από τη μητέρα μου, ως δημοσιογράφο, έμαθα να ακούω, να παρατηρώ και να σέβομαι τη διαφορετική άποψη. Κι αν έχω κάποια ικανότητα στον γραπτό λόγο, την έχω πάρει από εκείνη. Από τους δύο γονείς μου έμαθα επίσης να μην ξεχνώ ποτέ ότι πίσω από κάθε ιδέα και κάθε επίτευγμα υπάρχει ένας άνθρωπος. Και οι δύο, με διαφορετικό τρόπο, μου μετέδωσαν την ίδια βασική αξία: ότι η γνώση έχει νόημα μόνο όταν τη μοιράζεσαι και όταν τη χρησιμοποιείς για να κάνεις τον κόσμο λίγο καλύτερο. Αν σήμερα μπορώ να μιλώ για τα μαθηματικά στο ευρύ κοινό με ένα – θέλω να πιστεύω προσιτό τρόπο – το οφείλω σε μεγάλο βαθμό σε εκείνους.
Σε καταπίεζαν οι γνώσεις και η φήμη του πατέρα σου; Δεδομένου ότι πρόκειται για διεθνώς γνωστό μαθηματικό. Συγκρίθηκες ποτέ μαζί του;
Νομίζω ότι ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του πατέρα μου στην ανατροφή μου είναι πως πραγματικά δεν μου πέρασε ποτέ από το μυαλό η σύγκριση. Δεν μου έδωσε ποτέ την αίσθηση ότι έπρεπε να σταθώ στη σκιά του ή να αποδείξω κάτι. Αντιθέτως, είναι πάντα — όχι μόνο με εμένα, αλλά γενικότερα με τους νέους ανθρώπους — βαθιά ενθαρρυντικός. Σε τέτοιο βαθμό, μάλιστα, που μετά από μια συζήτηση ή ένα «session» μαζί του, ένας φοιτητής μπορεί να φύγει πιστεύοντας πως είναι ικανός ακόμη και για το Νόμπελ.
Βεβαίως, έχω μεγάλα παπούτσια να γεμίσω. Αυτό είναι αναπόφευκτο όταν μεγαλώνεις δίπλα σε έναν άνθρωπο με τόσο μεγάλη διεθνή αναγνώριση. Όμως και οι δύο μου γονείς με μεγάλωσαν με τρόπο ώστε να νιώθω μια ανεξάρτητη προσωπικότητα, σε όποιον δρόμο κι αν επέλεγα να ακολουθήσω. Ο δικός μου δρόμος ήταν τελικά τα Μαθηματικά, αλλά σε έναν διαφορετικό τομέα από εκείνον του πατέρα μου. Αν ήμασταν γιατροί, θα ήταν σαν να είναι ο ένας καρδιολόγος και ο άλλος πνευμονολόγος. Επειδή όμως ο κόσμος των Μαθηματικών είναι συχνά ερμητικά κλειστός για τον μη ειδικό, αισθάνομαι ιδιαίτερα τυχερός που μπορώ να επικοινωνώ μαζί του σε αυτό το βαθύτερο, ουσιαστικό επίπεδο.
Τελικά, τα μαθηματικά είναι άλλη γλώσσα επικοινωνίας; Γλώσσα ερμηνείας του Κόσμου και του Σύμπαντος; Έρωτας;
Τα μαθηματικά είναι όλα αυτά μαζί — και κάτι παραπάνω. Είναι πράγματι μια άλλη γλώσσα επικοινωνίας, αλλά όχι με λέξεις· με έννοιες, δομές και σχέσεις. Μέσα από αυτή τη γλώσσα μπορούμε να περιγράψουμε από την κίνηση ενός ηλεκτρονίου μέχρι τη δομή του σύμπαντος. Είναι, με έναν τρόπο, το πιο συμπυκνωμένο λεξιλόγιο που έχει επινοήσει ο άνθρωπος για να μιλήσει με τη φύση. Ταυτόχρονα, είναι μια γλώσσα ερμηνείας του κόσμου. Δεν μας λέει απλώς «τι συμβαίνει», αλλά «πώς» και «γιατί» συμβαίνει. Μας βοηθά να δούμε πίσω από την επιφάνεια των πραγμάτων και να ανακαλύψουμε την κρυφή αρμονία που τα διέπει. Όταν μια εξίσωση «κουμπώνει» τέλεια με την πραγματικότητα, νιώθεις ότι έχεις αγγίξει κάτι βαθιά αληθινό.
Αλλά ναι, είναι και έρωτας. Γιατί, όπως κάθε αληθινός έρωτας, έτσι και τα μαθηματικά απαιτούν αφοσίωση, υπομονή, επιμονή — και συχνά σε δοκιμάζουν. Υπάρχουν στιγμές απογοήτευσης, αμφιβολίας, μοναξιάς. Όμως όταν, μετά από πολλή προσπάθεια, έρθει εκείνη η στιγμή της κατανόησης ή της ανακάλυψης, η χαρά είναι ανεπανάληπτη.
Στη ζωή μου τα μαθηματικά δεν είναι απλώς ένα αντικείμενο μελέτης. Είναι ένας τρόπος να σκέφτομαι, να αισθάνομαι και να υπάρχω μέσα στον κόσμο. Ένας διάλογος με το άγνωστο.
Τα μαθηματικά είναι το τελειότερο δημιούργημα της ανθρώπινης νόησης, γράφεις. Θέλεις να το αναλύσεις αυτό; Υπάρχει και η Ιατρική, ας πούμε. Ή, η φιλοσοφία.
Όταν λέω ότι τα Μαθηματικά είναι το τελειότερο δημιούργημα της ανθρώπινης νόησης, δεν το εννοώ με την έννοια της «ανωτερότητας» απέναντι στις άλλες επιστήμες ή μορφές σκέψης. Το λέω με την έννοια της τελειότητας της κατασκευής του Μαθηματικού οικοδομήματος. Τα Μαθηματικά είναι ίσως το μοναδικό ανθρώπινο δημιούργημα που στηρίζεται αποκλειστικά στη λογική συνέπεια. Ξεκινάς από λίγες απλές αρχές και, βήμα προς βήμα, χτίζεις ολόκληρα σύμπαντα ιδεών που δεν καταρρέουν με τον χρόνο, τη μόδα ή την εξουσία. Ένα θεώρημα που αποδείχθηκε πριν από αιώνες παραμένει αληθές σήμερα και θα παραμείνει αληθές στο διηνεκές. Αυτό δεν μειώνει σε τίποτα τη σημασία της Ιατρικής, της Φιλοσοφίας ή άλλων επιστημών.
Η Ιατρική σώζει ζωές καθημερινά και αγγίζει άμεσα τον ανθρώπινο πόνο. Όμως, ακόμα και σήμερα, συχνά αλλάζουμε τα ιατρικά μας μοντέλα όταν κατανοούμε καλύτερα την ανθρώπινη φύση, αναιρώντας μοντέλα του παρελθόντος. Αυτό με τα Μαθηματικά δεν συμβαίνει.
Η Φιλοσοφία μας βοηθά να σκεφτούμε το νόημα της ύπαρξης, την ηθική και την ευθύνη μας απέναντι στον άλλον. Χωρίς αυτές, ο κόσμος θα ήταν φτωχότερος και πιο απάνθρωπος.
Όμως τα Μαθηματικά έχουν κάτι μοναδικό: αποτελούν τη βάση πάνω στην οποία στηρίζονται όλες σχεδόν οι άλλες επιστήμες. Η φυσική, η τεχνολογία, η οικονομία, ακόμη και η σύγχρονη ιατρική, δεν θα μπορούσαν να υπάρξουν χωρίς τη μαθηματική σκέψη. Και ταυτόχρονα, τα Μαθηματικά είναι ένα είδος τέχνης. Όπως ένα ποίημα ή μια συμφωνία, έτσι και μια όμορφη απόδειξη έχει αρμονία, απλότητα και εσωτερική ομορφιά. Δεν υπηρετεί πάντα μια άμεση πρακτική ανάγκη — πολλές φορές γεννιέται από την καθαρή ανάγκη του ανθρώπου να κατανοήσει και να δημιουργήσει. Συνδυάζουν αυστηρότητα και φαντασία, αλήθεια και ομορφιά, χρησιμότητα και υπέρβαση.
Δούλεψες σκληρά στη ζωή σου και πράγματι άξιζες να συναντηθείς με τον Νας. Ηταν θέμα τύχης; Συγκυριών; Ή κάτι που ούτως ή άλλως θα συνέβαινε κάποια στιγμή;
Πιστεύω βαθιά ότι στη ζωή τίποτα ουσιαστικό δεν είναι αποτέλεσμα μόνο της τύχης ή μόνο της προσπάθειας. Είναι σχεδόν πάντα ένας λεπτός συνδυασμός και των δύο. Αναμφίβολα, χρειάστηκε σκληρή δουλειά, επιμονή και πολλά χρόνια αφοσίωσης στα Μαθηματικά για να βρεθώ σε ένα επίπεδο όπου μπορούσα να σταθώ επιστημονικά δίπλα σε έναν άνθρωπο όπως τον Τζον Νας. Χωρίς αυτό το υπόβαθρο, καμία συγκυρία δεν θα είχε νόημα. Η «ευκαιρία» υπάρχει μόνο όταν είσαι έτοιμος να την αναγνωρίσεις και να την αξιοποιήσεις. Ταυτόχρονα, όμως, θα ήταν απολύτως αλαζονικό να αγνοήσω τον ρόλο της τύχης. Το να συναντηθούν οι σωστοί άνθρωποι, στον σωστό χρόνο, στο σωστό μέρος, δεν είναι κάτι που το ελέγχεις πλήρως. Υπήρξαν συγκυρίες που δεν θα μπορούσα να είχα σχεδιάσει.
Θα έλεγα, λοιπόν, ότι δεν ήταν κάτι προδιαγεγραμμένο, ούτε όμως και εντελώς τυχαίο. Ήταν το αποτέλεσμα μιας μακράς διαδρομής προετοιμασίας και πίστης σε αυτό που αγαπούσα. Όταν ζεις με συνέπεια απέναντι στο πάθος σου, αυξάνεις τις πιθανότητες να συμβούν κάποια στιγμή πράγματα που μοιάζουν «μοιραία».
Και βέβαια, όταν τελικά συνέβη, το βίωσα περισσότερο ως ευθύνη παρά ως επιβράβευση. Ευθύνη να σταθώ αντάξιος όχι μόνο του έργου του, αλλά και της ανθρώπινης γενναιοδωρίας που μου έδειξε. Αυτό, για μένα, είναι το πιο πολύτιμο κομμάτι αυτής της συνάντησης.
Πώς συνεργαστήκατε για το επιστημονικό βιβλίο που κυκλοφορήσατε; Το ότι εκείνος ήταν ένας επιστημονικός κολοσσός έπαιξε ρόλο; Πώς τον προσέγγισες και πώς διαχειρίστηκες αυτή τη συνεργασία;
Η συνεργασία μας ξεκίνησε πολύ φυσικά. Όπως συμβαίνει συχνά στην επιστήμη, γεννήθηκε μέσα από μια αληθινή περιέργεια να ανταλλάξουμε ιδέες. Στην αρχή υπήρχαν συζητήσεις, emails, και σιγά-σιγά εξελίχθηκε σε μια ουσιαστική φιλία και συνεργασία.
Φυσικά, ήξερα πολύ καλά ότι είχα απέναντί μου έναν επιστημονικό κολοσσό. Δεν θα μπορούσα ποτέ να το αγνοήσω. Στην αρχή υπήρχε δέος, ίσως και μια εσωτερική ανασφάλεια. Όμως ο ίδιος φρόντισε πολύ γρήγορα να την εξαφανίσει. Τον προσέγγισα με σεβασμό, αλλά όχι με φόβο. Με ειλικρίνεια, με προσεκτική προετοιμασία και με τη διάθεση να ακούσω και να μάθω. Δεν προσπάθησα ποτέ να «εντυπωσιάσω» — προσπάθησα να είμαι ειλικρινής, αληθινός.
Στη συνεργασία μας υπήρχε μια σπάνια ισορροπία: αυστηρότητα και ελευθερία μαζί. Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο ήταν η πνευματική του νεότητα. Παρά το τεράστιο ερευνητικό του ανάστημα, παρέμενε ανοιχτός, περίεργος, έτοιμος να αλλάξει γνώμη αν τον έπειθες με επιχειρήματα. Αυτό είναι, νομίζω, γνώρισμα των πραγματικά μεγάλων ανθρώπων.
Για μένα, αυτή η συνεργασία ήταν ένα σχολείο — όχι μόνο επιστημονικό, αλλά και ανθρώπινο. Έμαθα πώς συνδυάζεται η ιδιοφυΐα με τη σεμνότητα και πώς το έργο χτίζεται πάντα μέσα από σεβασμό και διάλογο.
Αναμφίβολα ο Νας ήταν ένας επαναστάτης της μαθηματικής σκέψης. Πώς θα το περιέγραφες αυτό για τον μέσο άνθρωπο, που δεν έχει, δηλαδή, μαθηματική σκέψη;
Πριν από τον Νας, υπήρχε η αντίληψη ότι οι άνθρωποι παίρνουν αποφάσεις κυρίως για το προσωπικό τους συμφέρον, ανεξάρτητα από τους άλλους. Ο Τζον Νας έδειξε μαθηματικά ότι η στρατηγική ενός ατόμου εξαρτάται από τις προσδοκίες του για τη συμπεριφορά των άλλων. Η βασική του συνεισφορά, η «Ισορροπία Νας», περιγράφει μια κατάσταση στην οποία κανείς δεν έχει κίνητρο να αλλάξει μονομερώς τη στρατηγική του, και έτσι η καλύτερη λύση δεν είναι η νίκη ενός εις βάρος του άλλου, αλλά η επίτευξη ισορροπίας ανάμεσα στις στρατηγικές όλων. Η Ισορροπία Νας βρίσκεται πίσω από πάρα πολλές πλευρές της καθημερινότητάς μας: από την οικονομία και την πολιτική, μέχρι τις διαπραγματεύσεις, την τεχνολογία και ακόμη και τις προσωπικές μας σχέσεις. Είναι ένας τρόπος να κατανοήσουμε γιατί οι άνθρωποι συνεργάζονται, ανταγωνίζονται ή συμβιβάζονται. Ομως η επανάστασή του δεν ήταν μόνο τεχνική. Ήταν και πνευματική. Ο Νας είχε το θάρρος να σκέφτεται εντελώς διαφορετικά, να αμφισβητεί καθιερωμένες αντιλήψεις και να ακολουθεί τη δική του διαδρομή, ακόμη κι όταν αυτή φαινόταν παράξενη ή μοναχική.
Για τον μέσο άνθρωπο, λοιπόν, η συμβολή του μπορεί να συνοψιστεί ως εξής: μας βοήθησε να καταλάβουμε καλύτερα πώς λειτουργεί ο κόσμος όταν πολλοί άνθρωποι προσπαθούν ταυτόχρονα να πετύχουν τους στόχους τους. Μας έμαθε ότι πίσω από το χάος των επιλογών υπάρχει συχνά μια κρυφή τάξη.
Και αυτό είναι, τελικά, το σημάδι ενός αληθινού επαναστάτη της σκέψης: δεν προσθέτει απλώς γνώση, αλλά αλλάζει τον τρόπο που βλέπουμε την πραγματικότητα.
Πειθαρχημένος ή όχι; Τολμηρός; Αφοσιωμένος; Πώς ήταν για σένα αυτό ο υπέροχος άνθρωπος; Και ποια η επαφή του με την τριβή της καθημερινότητας;
Ο Τζον Νας δεν χωρούσε εύκολα σε στερεότυπα. Δεν λειτουργούσε με προκαθορισμένα πλαίσια. Η πειθαρχία του ήταν εσωτερική. Ήταν απόλυτα αφοσιωμένος στη σκέψη, στο πρόβλημα που τον απασχολούσε εκείνη τη στιγμή, σε βαθμό που ο υπόλοιπος κόσμος συχνά έμοιαζε να εξαφανίζεται γύρω του. Ήταν βαθιά τολμηρός πνευματικά. Είχε το θάρρος να προτείνει ιδέες που αρχικά φαίνονταν παράξενες ή ακατανόητες, χωρίς να τον απασχολεί αν θα γίνουν αμέσως αποδεκτές. Δεν φοβόταν να μείνει μόνος με τη σκέψη του, κάτι που είναι ίσως η πιο δύσκολη μορφή τόλμης. Ταυτόχρονα, ήταν ένας άνθρωπος με μεγάλη ευαισθησία. Στον χρόνο που πέρασα μαζί του ήταν πάντοτε απλός, λιτός, χωρίς καμία διάθεση επίδειξης. Δεν κουβαλούσε πάνω του το «φασάντ» του μεγάλου επιστήμονα.
Βεβαίως, η ζωή του περιλάμβανε και δύσκολες περιόδους, που τον έκαναν ακόμη πιο βαθύ και ανθρώπινο. Όμως αυτό που κυριαρχούσε ήταν η αξιοπρέπεια με την οποία αντιμετώπιζε τις προκλήσεις και η σιωπηλή του επιμονή.
Για μένα, πάνω απ’ όλα, ήταν ένας άνθρωπος αυθεντικός. Δεν υποδυόταν τον ρόλο του μεγάλου μαθηματικού — απλώς ήταν. Και αυτή η αυθεντικότητα, μαζί με τη γενναιοδωρία του πνεύματός του, είναι ίσως το πιο πολύτιμο κομμάτι της κληρονομιάς που μου άφησε.
Σε απογοήτευσε ποτέ;
Ναι, με απογοήτευσε. Ο τρόπος που έφυγε… με ένα τόσο τραγικό τρόπο, με ένα απίστευτο τροχαίο δυστύχημα. Η κουβέντα μας διεκόπη βίαια… με τη σκόνη της κιμωλίας ακόμα νωπή στα δάχτυλά μας.
Σίγουρα, σού έμειναν πολλά από την επαφή και τη συνεργασία μαζί του. Με κορυφαίο τι;
Αν έπρεπε να ξεχωρίσω ένα πράγμα πάνω απ’ όλα, θα έλεγα ότι ήταν το μάθημα της αληθινής πνευματικής γενναιοδωρίας και της σεμνότητας. Ο Τζον Νας, παρά το τεράστιο όνομά του, δεν ήθελε ποτέ να είναι απλώς «μια υπογραφή στο εξώφυλλο», αλλά να συμμετέχει ουσιαστικά, καθημερινά, με σκέψη, κόπο και ευθύνη. «Δεν θέλω να είμαι απλώς ένα όνομα στο εξώφυλλο. Θέλω να συμμετέχω πραγματικά», μου είχε πει κάποτε — και αυτή η φράση με συνοδεύει ακόμη. Μου έμεινε επίσης βαθιά χαραγμένη η απλότητά του απέναντι στην επιτυχία και τη δόξα. Από τη συνεργασία μας κράτησα, ακόμη, τον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπιζε τη σκέψη: με διαρκή επιφυλακτικότητα, ανοιχτό μυαλό και ειλικρίνεια. Στις επιστολές και στις συζητήσεις μας δεν δίσταζε να πει «ας το ξαναδούμε», «ας μην το αποδεχτούμε βιαστικά», δείχνοντας ότι η αληθινή επιστήμη δεν βασίζεται στη βεβαιότητα, αλλά στη συνεχή διερώτηση.
Εχοντας μια τέτοια συνάντηση στο (εσωτερικό) βιογραφικό σου, σε τι έγινες πιο «πλούσιος»;
Έγινα πιο «πλούσιος» σε επίγνωση και ευθύνη. Η επαφή μου με τον Τζον Νας με βοήθησε να καταλάβω πόσο σχετική είναι η έννοια της επιτυχίας και πόσο σημαντικό είναι να παραμένεις μαθητής, όσο ψηλά κι αν φτάσεις. Με έκανε πιο προσεκτικό απέναντι στη γνώση. Βλέποντάς τον να αμφιβάλλει, να ξανασκέφτεται και να επιστρέφει συνεχώς στα θεμελιώδη, κατάλαβα ότι η πραγματική σοφία δεν βρίσκεται στις απαντήσεις, αλλά στις σωστές ερωτήσεις.
Τελικά, πώς πορεύεται η ανθρωπότητα χωρίς τέτοιους ξεχωριστούς ανθρώπους, που ολοένα και σπανίζουν;
Η ανθρωπότητα πάντα πορευόταν μέσα από διαδοχές γενεών. Οι μεγάλοι άνθρωποι φεύγουν, αλλά αφήνουν πίσω τους τρόπους σκέψης, αξίες και παραδείγματα. Το ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξουν ξανά μορφές σαν τον Νας, αλλά αν θα δημιουργήσουμε τις συνθήκες για να μπορέσουν αυτές να αναδειχθούν. Σήμερα βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα, με την Τεχνητή Νοημοσύνη να αλλάζει ριζικά τον τρόπο που παράγεται και διακινείται η γνώση. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε μια πρωτόγνωρη μαζικοποίηση της επιστήμης.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν μπορεί από μόνη της να δημιουργήσει επιστήμονες με βάθος, φαντασία, τόλμη και ηθική ευθύνη. Αυτά παραμένουν ανθρώπινες αρετές, που καλλιεργούνται μέσα από την παιδεία, τους δασκάλους και τα ζωντανά πρότυπα.
Η πρόκληση της εποχής μας δεν είναι να αντικαταστήσουμε τα μεγάλα μυαλά με μηχανές, αλλά να χρησιμοποιήσουμε τις μηχανές ώστε να αναδείξουμε ακόμη περισσότερο το καλύτερο που μπορεί να προσφέρει ο άνθρωπος.
