Πώς να παρουσιάσεις στο κοινό, και ιδίως στο παιδικό κοινό ανθρώπινα λείψανα; Το πιο δύσκολο για τους επιστήμονες είναι να το καταφέρεις χωρίς να το απωθήσεις ή να το φοβίσεις. Το ζητούμενο είναι να το διδάξεις. Αυτό προσπαθούν να επιτύχουν όσοι ασχολούνται με το επιτόπιο μουσείο για τους «Δεσμώτες» του Φαλήρου, τους νέους κυρίως ανθρώπους που εκτελέστηκαν και βρήκαν βίαιο θάνατο κατά την αρχαιότητα. Θέλουν να δίνουν την αίσθηση της ιστορικής στιγμής κατά την οποία η Αθηναϊκή Δημοκρατία, εν τω γεννάσθαι, επέλεξε έναν «δύσκολο» δρόμο και μια αυστηρή συμπεριφορά απέναντι σε εκείνους που θεώρησε στασιαστές και εχθρούς της.
Στην επαναφορά του μοναδικού αρχαιολογικού ευρήματος των «Δεσμωτών», εντός του ειδικά διαμορφωμένου, κλειστού χώρου προστασίας και ανάδειξης, στην Εσπλανάδα του Φαλήρου, προχωρά το Υπουργείο Πολιτισμού. Το έργο προστασίας και ανάδειξης των «Δεσμωτών» εντός μουσειακού κελύφους στον τόπο όπου τάφηκαν, εξελίσσεται εντός χρονοδιαγράμματος, με προϋπολογισμό 7.500.000 ευρώ, χρηματοδοτούμενο από πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης και το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης του Υπουργείου Πολιτισμού. Το κέλυφος θα είναι έτοιμο εντός του πρώτου εξαμήνου του 2026 και θα χρειαστεί ακόμη ένας χρόνος για την οργάνωση και λειτουργία του μουσείου.
Στη μελέτη, επί της οποίας γνωμοδότησε ομόφωνα θετικά το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο, παρουσιάζεται επακριβώς η μέθοδος επαναφοράς που θα εφαρμοστεί για την μεταφορά και τοποθέτηση των ευρημάτων της ομαδικής ταφής των «Δεσμωτών», πλησίον του Κέντρου Πολιτισμού Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος. Το εύρημα χρονολογείται, σύμφωνα με τους ανασκαφείς, στην ταραχώδη περίοδο του β’ μισού του 7ου αιώνα π.Χ. αποτελώντας εξέχον αρχαιολογικό εύρημα παγκοσμίου ενδιαφέροντος.
Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε: «Το σημαντικό εύρημα των “Δεσμωτών” του Φαλήρου, αφορά στην ομαδική ταφή ανδρών, η οποία εντοπίστηκε τον Μάρτιο του 2016, στο πλαίσιο του έργου ανέγερσης του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος. Προκειμένου να κατασκευαστεί το κέλυφος προστασίας και ανάδειξης του ευρήματος των ανθρωπίνων σκελετών, προηγήθηκε η ολόσωμη απόσπαση και μεταφορά των συστάδων των αρχαίων οστών της ομαδικής ταφής σε παρακείμενη θέση. Η απόσπαση του ευρήματος ολοκληρώθηκε τον Μάρτιο του 2023, και έκτοτε φυλάσσεται εντός λυόμενου κλειστού χώρου, υπό την εποπτεία της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων.
Η διαδικασία της επαναφοράς θα γίνει με απόλυτη προσοχή και σε διαδοχικά στάδια, ώστε να διασφαλιστεί η ακεραιότητα των ευρημάτων και η διατήρηση των απαιτούμενων κλιματικών συνθηκών.
Το μόνιμο κέλυφος ενσωματώνει υπόγειο χώρο για την εναπόθεση των “Δεσμωτών”, παρέχοντας πλήρη προστασία στο εύρημα, ενώ επιτρέπει τη βέλτιστη θέαση και κατανόησή του από τους επισκέπτες. Μετά την ολοκλήρωση των εργασιών, οι συστάδες θα είναι ορατές στους επισκέπτες, μέσω ειδικά διαμορφωμένου διαδρόμου, προσφέροντας μια μοναδική εμπειρία ανάδειξης ενός σημαντικού αρχαιολογικού ευρήματος, όπως προβλέπεται στην εγκεκριμένη μουσειολογική και μουσειογραφική μελέτη.
Η πρώτη φάση περιλαμβάνει την ολοκλήρωση του χώρου προστασίας με ειδικό άνοιγμα για την εισαγωγή των συστάδων, ενώ η δεύτερη φάση αφορά στο κλείσιμο του ανοίγματος και στην τελική διαμόρφωση του κτηρίου. Για την επαναφορά των συστάδων των σκελετικών καταλοίπων, ακολουθείται η ίδια μέθοδος με αυτή της απόσπασης. Οι συστάδες ανυψώνονται με υδραυλικούς γρύλους και μετακινούνται με ολίσθηση μέσω μεταλλικών τροχιών.
Οι συστάδες των οστών πρόκειται να τοποθετηθούν εντός κλειστού χώρου προστασίας με ελεγχόμενες συνθήκες, όπου θα διατηρούνται. Μετά την ολοκλήρωση της δεύτερης φάσης κατασκευής, οι συστάδες εγκιβωτίζονται, ολοκληρώνεται η επίχωση, οργανώνεται ο χώρος και σφραγίζεται».
Το εντυπωσιακό εύρημα των 79 «Δεσμωτών», στην Εσπλανάδα ήλθε στο φως, το 2016, κατά τις ανασκαφές για την κατασκευή του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ) στον χώρο του παλαιού ιπποδρόμου. Πρόκειται για σιδηροδέσμιους άνδρες εναποθετημένους σε τρεις σειρές, άλλους δεμένους πισθάγκωνα και άλλους δεμένοι μεταξύ τους, φέροντας θανατηφόρο χτύπημα στο κεφάλι. Η εκτέλεσή τους συνδέεται από την ανασκαφέα Στέλλα Χρυσουλάκη, με την περίοδο πολιτικών αναταραχών που σημειώνονται από τον πρώιμο 7ο αιώνα π.Χ. και διήρκεσαν έως και τον 6ο αιώνα π.Χ. Το 2016, αποφασίστηκε η κατά χώραν διατήρηση και ανάδειξη των ευρημάτων και η κατασκευή κελύφους προστασίας. Το 2020, καθώς διαπιστώθηκαν σημαντικά προβλήματα στην κατάσταση διατήρησης του ευρήματος, εγκρίθηκε η προσωρινή και υπό προϋποθέσεις απόσπαση και η επανατοποθέτηση του ευρήματος, εξαιτίας της επιδεινούμενης κατάστασης διατήρησης και φθοράς των καταλοίπων, λόγω του ιδιαίτερου γεωλογικού υποβάθρου. Από το 2020- 2023 εγκρίθηκαν οι απαιτούμενες μελέτες για την κατασκευή του χώρου μόνιμης προστασίας και ανάδειξης αρχαιοτήτων πολυανδρίου, στη Εσπλανάδα.
Το εύρημα της Στέλλας Χρυσουλάκη ίσως και να μην είχε δει το φως αν έναν αιώνα πριν, ο Στρατής Πελεκίδης δεν είχε πρώτος εντοπίσει, εκεί κοντά, τους πρώτους «Δεσμώτες» που αναδύθηκαν από τη φαληρική γη. Αποτροπιασμός, θλίψη ακόμα και οργή συνόδευσε το εύρημά του, καθώς ουδείς ήταν έτοιμος να δεχθεί πως η Αθηναϊκή Δημοκρατία έχε αδύναμα ή και τραγικά σημεία.
Ευτυχώς, όταν διεξήχθη η ανασκαφή της Στέλλας Χρυσουλάκη (νυν γενικής διευθύντριας του Αρχαιολογικού Μουσείου Ηρακλείου) πολλά είχαν αλλάξει. Η κοινή γνώμη ήταν έτοιμη να δεχτεί με ενδιαφέρον το όχι πλέον μυστηριώδες εύρημα και το πράσινο φως για τη μελέτη και ανάδειξή του δόθηκε μετ’ επαίνων.
Το γενικό σκεπτικό της μελέτης αντιμετωπίζει τον αρχαιολογικό χώρο ως ιστορικό τόπο, σύμφωνα με την εισήγηση. Τόπο στον οποίο εντοπίστηκε ένα μοναδικό έκθεμα που προφανώς συνδέεται με ένα μοναδικό γεγονός δημιουργώντας τέσσερις μουσειολογικούς άξονες: α) τον χρόνο, β) τον χώρο, γ) την ιστορία του τόπου και δ) τη μοναδικότητα του ευρήματος των Δεσμωτών.
Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός του κτηριακού κελύφους με τη διαδικασία της βύθισης, της καθοδικής πορείας μέσω ράμπας και της εναλλαγής από ηµιυπαίθριο σε στεγασµένο υπόγειο χώρο, προσκαλεί τον επισκέπτη να ενηµερωθεί για τα ανασκαφικά ευρήµατα, αλλά και να προετοιµαστεί πνευµατικά και ψυχολογικά για την ορθή ανάγνωση της κατά χώραν διατηρημένης οµαδικής ταφής.
Ανθρωποι «της διπλανής πόρτας», παιδιά και ενήλικες, ήταν θαμμένοι δίπλα στους δεσμώτες της αρχαϊκής εποχής, στο νεκροταφείο του Φαλήρου. Αυτό αποκαλύπτουν οι ανασκαφές στον χώρο της «εσπλανάδας». Η Στέλλα Χρυσουλάκη, έχει πει ότι οι ταφές ανήκουν στην αρχαϊκή εποχή, όπως και η ομαδική ταφή των «κλοιοφόρων». Είναι εντυπωσιακό πώς αυτή η «νησίδα» που μαρτυρεί ένα σημαντικό ιστορικό γεγονός, περιβάλλεται από «ειρηνικούς» θανάτους, ανθρώπων που πέθαναν από φυσικό θάνατο. Η Στέλλα Χρυσουλάκη, μιλά για νεαρούς που ενεπλάκησαν στις «στάσεις» οι οποίες ακολούθησαν το Κυλώνειον άγος.
Η συγκεκριμένη ανασκαφή θεωρείται από τους αρχαιολόγους μάρτυρας μιας ιστορικής εποχής εναλλαγών στην εξουσία, ενίοτε και αιματηρών. Πρόκειται για πολυάνδριο, του οποίου οι νεκροί ήταν στην πλειονότητά τους νεαρά άτομα, αν και ανάμεσά τους υπάρχουν και κάποια μικρότερης ηλικίας, σχεδόν παιδιά, από 12 έως 15 ετών. Οι 79 νεκροί είναι θαμμένοι σε τρία ορύγματα και αλυσοδεμένοι μεταξύ τους στους καρπούς. Οι σκελετοί ανήκουν σε άνδρες διαφορετικών ηλικιών, που έχουν εκτελεστεί με τον ίδιο τρόπο, με μία χαριστική βολή στον κρόταφο. Στο πρώτο όρυγμα έχουν ταφεί 40 άνδρες, με σεβασμό, δηλαδή με τις προβλεπόμενες σπονδές, χωρίς όμως η ταφή τους να έχει προετοιμαστεί από τις οικογένειές τους. Είχαν τα χέρια τους δεμένα μπροστά από το σώμα τους. Οι άνδρες που έχουν ταφεί στο δεύτερο όρυγμα είχαν δεμένα πίσω τα χέρια, ενώ στο τρίτο όρυγμα ήταν δεμένοι ομαδικά σε ξύλο, με τα χέρια ψηλά, ένδειξη ατιμωτικής ταφής.
Όπως εκτιμούν οι αρχαιολόγοι, δεν ήταν κοινοί κατάδικοι. Οι νεκροί είναι τοποθετημένοι κατά παράταξη, και έχουν δύο οινοχόες, από σπονδές. Δύο μικρά αγγεία, πολύτιμα όμως, αφού χάρη σε αυτά, ο τάφος χρονολογείται περί το 632 π.Χ. Τότε που ξεκινά η ιστορία του Κύλωνα την οποία ακολούθησαν εμφύλιες διαμάχες μεταξύ αριστοκρατών της αρχαίας Αθήνας και μεταξύ οπαδών τους.
Σύμφωνα με την ανασκαφέα, η ταύτιση των δεσμωτών με το Κυλώνειον άγος, αποτελεί υπόθεση εργασίας, δεδομένου ότι το εύρημα χρονολογείται με ακρίβεια στην 25ετία εκείνων των πολιτικών αναταραχών. Τα θύματα της εκτέλεσης ίσως είχαν εμπλακεί σε κάποιον από τους πολέμους ανάμεσα σε φατρίες ολιγαρχικών, στα μέσα έως τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. που ακολούθησαν το «κυλώνειον άγος» σύμφωνα με παλαιότερες εκτιμήσεις της ίδιας.
Αγγελική Κώττη
