Ένα αττικό μαρμάρινο αναθηματικό ανάγλυφο του δεύτερου μισού του 4ου αι. π.Χ., και πέντε χάλκινα ανθρωπόμορφα ειδώλια που βρίσκονταν στην κατοχή της υπό εκκαθάριση εταιρείας Robin Symes Limited, επαναπατρίστηκαν από το Λονδίνο σήμερα, μετά από την επιτυχή έκβαση της μακροχρόνιας διεκδίκησής τους. Πρόκειται για μια ακόμα νίκη της χώρας μας κατά της αρχαιοκαπηλίας. Η διεκδίκηση του ελληνικού δημοσίου για τον επαναπατρισμό των αρχαίων αντικειμένων ξεκίνησε το 2006. Οι αρχαιότητες θα προστεθούν στα εκατοντάδες αντικείμενα που επαναπατρίσθηκαν, από την ίδια εταιρεία, τον Μάιο του 2023.
Η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη δήλωσε: «Ο επαναπατρισμός των αρχαιοτήτων από την εταιρεία Robin Symes αποτελεί ένα ακόμη σημαντικό αποτέλεσμα της συστηματικής και καλά οργανωμένης προσπάθειας του Υπουργείου Πολιτισμού για την προστασία και επιστροφή της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Με μεθοδικότητα, νομική τεκμηρίωση και συνέπεια, ολοκληρώθηκε μια μακρά διαδικασία που αποδεικνύει ότι το ελληνικό Δημόσιο δεν εγκαταλείπει ποτέ καμία διεκδίκηση. Η επιστροφή του αναθηματικού ανάγλυφου και των χάλκινων ειδωλίων εντάσσεται σε μια συνεπή στρατηγική, η οποία τα τελευταία χρόνια έχει φέρει απτά αποτελέσματα, με εκατοντάδες αντικείμενα να έχουν ήδη επαναπατριστεί. Το Υπουργείο Πολιτισμού θα συνεχίσει, με την ίδια επιμονή και σοβαρότητα, τις ενέργειες εντοπισμού, τεκμηρίωσης και διεκδίκησης αρχαιοτήτων που έχουν εξέλθει παράνομα από τη χώρα μας. Κάθε αντικείμενο αποτελεί μέρος της ταυτότητας και της ιστορίας μας».
Το μαρμάρινο αναθηματικό ανάγλυφο (ύψους 52 εκ. και πλάτους 92 εκ.) έχει τη μορφή ναΐσκου με πλευρικές παραστάδες που φέρουν επίκρανα, στηρίζουν επιστύλιο και οριζόντιο γείσο. Σύμφωνα με την επιγραφή (Ἀρτέμιδι Μουνιχίαι) που είναι χαραγμένη στο επιστύλιο, το ανάγλυφο αποτελεί ανάθημα στην Αρτέμιδα Μουνιχία. Στην παράσταση εικονίζεται η Άρτεμις, όρθια και επιβλητική, ταυτίζεται, με ασφάλεια, πέραν της επιγραφής, και από τη φαρέτρα που προβάλλει πίσω από τη ράχη της. Με το αριστερό χέρι κρατά όρθιες δύο αναμμένες δάδες, ενώ το δεξιό βρίσκεται σε μεσολαβή. Φορεί αττικό πέπλο, ζωσμένο κάτω από το στήθος, και ιμάτιο. Τα μαλλιά της είναι μαζεμένα σε κοντή αλογοουρά, συνήθης κόμμωση για τη νεαρή παρθένα θεά. Μπροστά της εικονίζεται χαμηλός βωμός που αποτελεί το διαχωριστικό στοιχείο ανάμεσα στη θεά και στους θνητούς λατρευτές που προσέρχονται, σε πομπή, από τα δεξιά. Πίσω από τον βωμό εικονίζεται η κεφαλή ενός ζώου (εριφίου) που προορίζεται να θυσιαστεί, και ο παῖς, ο μικρός δούλος που κρατάει το κανοῦν, τον ρηχό δίσκο με τα απαραίτητα για τη θυσία. Οι λατρευτές, στα δεξιά, αποδίδονται σε μικρότερη κλίμακα από τη θεά. Εικονίζονται οκτώ ενήλικες μορφές, τρεις ανδρικές που υψώνουν το δεξιό χέρι σε ικεσία και πέντε γυναικείες, και έξι παιδιά μπροστά τους. Μια ακόμη μορφή, θεραπαινίδα που ανήκει στο υπηρετικό προσωπικό, αποδίδεται σε χαμηλό ανάγλυφο, πάνω στην παραστάδα. Ισορροπεί με το δεξιό ανυψωμένο χέρι της κυλινδρική κίστη στην κεφαλή της. Η «ομιλούσα» στο επιστύλιο επιγραφή οδηγεί με ασφάλεια στο ιερό από όπου προέρχεται το ανάγλυφο. Είναι από το ιερό της Αρτέμιδος Μουνιχίας, που βρισκόταν στη νότια πλευρά του λιμανιού της Μουνιχίας (σημερινό Μικρολίμανο) στον Πειραιά. Από το ιερό αυτό προέρχεται ένας εξαιρετικά περιορισμένος αριθμός γλυπτών, γεγονός που έχει αποδοθεί στις αλλεπάλληλες δηώσεις που έχει υποστεί ο χώρος ήδη κατά την αρχαιότητα. Το ανάγλυφο που έρχεται από το Λονδίνο, ως προϊόν παράνομης διακίνησης, είναι το πρώτο ανάγλυφο που γίνεται γνωστό από αυτό το σημαντικότατο ιερό της Αρτέμιδος Μουνιχίας.
Φωτογραφία του αναθηματικού αναγλύφου περιλαμβάνεται στο αρχείο του Gianfranco Becchina που κατασχέθηκε το 2002 στην γκαλερί του, στη Βασιλεία, έπειτα από κοινή επιχείρηση των ιταλικών και ελβετικών διωκτικών αρχών. Συγκεκριμένα, απεικονίζεται σε δύο polaroid φωτογραφίες (στη μία ολόκληρο, στη δεύτερη σε λεπτομέρεια). Πάνω από τις polaroid αναγράφεται η ημερομηνία 8/6/88 και τα αρχικά του Έλληνα διακινητή (ΖΕ/VIT). Το συγκεκριμένο αρχαίο αντικείμενο, σύμφωνα με τις ελληνικές δικαστικές Αρχές είναι προϊόν λαθρανασκαφής και διακινήθηκε παράνομα από την Ελλάδα.
Τα χάλκινα ειδώλια, τρία ανδρικά και δύο γυναικεία, ύψους περίπου 6 εκ., ακολουθούν τον τύπο του λατρευτή με το ανασηκωμένο στην κεφαλή της δεξιάς χειρός, χαρακτηριστική χειρονομία της δέησης απέναντι στη θεότητα.
Τα αντικείμενα παραδόθηκαν στο Αρχαιολογικό Μουσείο του Πειραιά.
Το 2023 η Ελλάδα είχε αναγνωρίσει ανάμεσα σε περίπου 2500 αρχαιότητες, 351 ευρήματα που μπόρεσε να αποδείξει ότι της ανήκουν, και μάς επιστράφηκαν. Ωστόσο, η επιχείρηση αυτή, ανάκτησης αρχαιοτήτων από τις αποθήκες του Ρόμπιν Σάιμς, διήρκεσε 17 χρόνια και χρειάστηκαν αστυνομικά και δικαστικά μέτρα αλλά και κοπιώδης έρευνα από τις υπηρεσίες του υπουργείου Πολιτισμού. Δύσκολη υπόθεση, καθώς πολλοί διακινητές παράνομων αρχαιοτήτων ήταν ανακατεμένοι. Μέχρι και βιβλία έχουν γραφτεί για αυτά τα κυκλώματα, και το πώς δρουν. Η νίκη της χώρας μας είναι πολύ μεγάλη, αφού αγωνιζόμασταν τόσα χρόνια και δεν το βάλαμε κάτω. Όπως μάλιστα βλέπουμε, συνεχίζουμε την καλή πρακτική.
Σύμφωνα με τους ερευνητές Howard Swanes και Lorena Muñoz-Alonso, ο Ρόμπιν Σάιμς μαζί με τον Ελληνα Χρήστο Μιχαηλίδη, αρχαιοπώλες μεγάλης οικονομικής επιφάνειας, ξεκίνησαν τη συνεργασία τους στη δεκαετία του ’70. Είχαν διαμερίσματα στη Νέα Υόρκη και την Αθήνα, αποθήκες σε πολλές πόλεις του κόσμου, (33 συνολικά) ενώ επίσης χρησιμοποιούσαν την οικογενειακή βίλα Μιχαηλίδη στη Σχοινούσα. Μέχρι το θάνατο του τελευταίου, το 1999, η περιουσία του αρχαιοπωλείου είχε εκτιμηθεί γύρω στα 160 εκατομμύρια ευρώ. Επρόκειτο για 17.000 αρχαιότητες, με το 60% να προέρχονται από την Ιταλία και τα υπόλοιπα από Ελλάδα, Αίγυπτο κ.λπ.
Μετά τον θάνατο του Μιχαηλίδη από ατύχημα, η οικογένειά του ξεκίνησε δικαστική διαμάχη, ζητώντας από τον Σάιμς μερίδιο από αυτήν. Εχασε τη μάχη, και κήρυξε πτώχευση, προκειμένου να μη πληρώσει τα έξοδά της, που ανέρχονταν σε περίπου επτά εκατομμύρια ευρώ.
Ο Σάιμς κατηγορήθηκε για παράνομη διακίνηση αρχαιοτήτων και καταδικάστηκε σε διετή φυλάκιση το 2005, ωστόσο αποφυλακίστηκε σύντομα. Εκτοτε, δεν έχει εμφανιστεί δημόσια. Αλλά, η χώρα μας εξακολούθησε να διεκδικεί ελληνικές αρχαιότητες που τυχόν ήταν εις χείρας του.
Αλλωστε, το 2006 επί υπουργίας Γιώργου Βουλγαράκη, είχε γίνει μεγάλη επιχείρηση στη Σχοινούσα όπου και κατασχέθηκαν πολλά αρχαία προερχόμενα από την Ελλάδα. Καθώς δεν υπήρχαν παραστατικά αγοράς, τα αρχαία αυτά έχουν περάσει πλέον στο κράτος. Κάποια, διαπιστώθηκε ότι ήταν πλαστά. Πάντως, τα αυθεντικά ήταν μεγάλης αρχαιολογικής και εμπορικής αξίας.
Ηδη από το 2008, με τη μεσολάβηση και του Βρετανικού Υπουργείου Πολιτισμού, η Ελλάδα είχε προσπαθήσει μαζί με την Ιταλία να αποκτήσει πρόσβαση σε αποθήκη του Σάιμς στο Λονδίνο. Αυτό κρίθηκε απαραίτητο, καθώς όταν αποκαλύφθηκε η υπόθεση τη Σχοινούσας, το 2006, είχαν εντοπισθεί στα φωτογραφικά αρχεία που κατασχέσθηκαν, αντικείμενα ενδιαφέροντός μας. Με τα αρχεία αυτά τεκμηριώθηκε και συνεργασία του Σάιμς με εμπόρους που έχουν εκτίσει πολυετείς ποινές φυλάκισης για αρχαιοκαπηλία.
Ο Σάιμς είχε αποθηκεύσει την πλειονότητα των αρχαίων στη Γενεύη, προσπαθώντας να τα κρατήσει κρυφά. Το 2016 οι Ιταλοί καραμπινιέροι, που συνεργάζονταν με τις ελβετικές αρχές ερεύνησαν μια μονάδα αποθήκευσης στο Freeport της ελβετικής πόλης και ανακάλυψαν 45 κιβώτια γεμάτα με αρχαιότητες, μερικές από τις οποίες είχαν εξαχθεί παράνομα από τις χώρες προέλευσής τους. Επίσης, η οικογένεια Μιχαηλίδη κατάφερε να αποδείξει ότι ο Σάιμς είχε πουλήσει κρυφά μια συλλογή επίπλων αρ ντεκό, αντί 10,3 εκατομμυρίων δολαρίων και προσπάθησε να αποκρύψει τη συναλλαγή.
Σύμφωνα με δικαστικά έγγραφα, μια μεγάλη γαλλική τράπεζα ξέπλυνε τα χρήματα μέσω μιας εταιρείας με έδρα το Λιχτενστάιν που ονομάζεται Lombardi, της οποίας ο μοναδικός δικαιούχος ήταν η Symes. Στη συνέχεια, τα χρήματα κατατέθηκαν σε λογαριασμό στο Γιβραλτάρ και προωθήθηκαν στην εταιρεία Symes στο Λονδίνο.
Δικαστικό έγγραφο, με ημερομηνία 9 Απριλίου 2009, από δικηγόρους που εκπροσωπούν την οικογένεια Μιχαηλίδη κατηγορεί τον Σάιμς ότι προσπάθησε να κρύψει τα ίχνη των χρημάτων σε μια υπόθεση που ρίχνει νέο φως στον θολό κόσμο του λαθρεμπορίου αρχαιοτήτων. Εκείνος υποστήριξε πως πούλησε κοσμήματα σε μια κυρία από τη Μέση Ανατολή η οποία του έδωσε μετρητά με αντάλλαγμα την ανωνυμία της. Τελικά αποδείχθηκε πως ήταν ένα κατασκευασμένο πρόσωπο.
Εχοντας κηρύξει πτώχευση, ο Σάιμς εξαφανίστηκε και οι εκκαθαριστές που έχουν οριστεί διερευνούν τις αρχαιότητες και τα έργα τέχνης που είχε στα χέρια του. Οσες χώρες καταφέρουν να αποδείξουν με ισχυρά στοιχεία ότι τα αρχαία είναι δικά τους, τα επαναπατρίζουν. Οσα μείνουν, θα χρησιμοποιηθούν για την αποπληρωμή χρεών του Σάιμς προς τους πιστωτές τους. Η εκκαθάριση ανατέθηκε σε μια βρετανική εταιρεία με το όνομα BDO. H εταιρεία έκλεισε το 2020 και έκτοτε δεν είναι γνωστός ο εκκαθαριστής. Παρόλα ταύτα είναι σαφές πως υπάρχουν πολλές εκκρεμότητες.
Το περιεχόμενο των αποθηκών εξακολουθεί να παραμένει μυστήριο για όλους εκτός από κάποιους που επιδεικνύουν ενδιαφέρον να διεκδικήσουν ή να αγοράσουν. Δυστυχώς, αυτή η απόκρυψη, δεν βοηθά στην εξιχνίαση των τρόπων και των δρόμων που ακολουθούν οι αρχαιοκάπηλοι προκειμένου να αποκτήσουν παράνομα λεηλατημένες αρχαιότητες.
Οι Ιταλοί προσήγαγαν πριν από μερικά χρόνια σε δίκη τον Τζανφράνκο Μπεκίνα, σικελικής καταγωγής έμπορο αρχαιοτήτων, που κρίθηκε ένοχος και καταδικάστηκε. Οι Ιταλοί εισαγγελείς υποστήριξαν ότι ο Robin Symes ήταν επικεφαλής του κυκλώματος μαζί με τους Medici και τον Robert Hecht, αλλά δεν κατηγορήθηκε ποτέ και αρνήθηκε ότι εν γνώσει του πούλησε λεηλατημένα αγαθά. Με ανάλογες κατηγορίες προσήχθη και η Μάριον Τρου, από τα ανώτατα στελέχη του μουσείου Γκέτυ, όμως η υπόθεση παραγράφηκε. Αλλά η Ελλάδα βγήκε κερδισμένη από αυτό, έχοντας κερδίσει επιστροφή αντικειμένων από το αμερικανικό μουσείο.
Αγγελική Κώττη
