«Ό,τι και να ‘χει ο Κρητικός με λόγια δεν το λέει
με μαντινάδες χαίρεται με μαντινάδες κλαίει»
Μια μαντινάδα που τα λέει όλα, για τους Κρητικούς και τη σχέση τους με τις μαντινάδες, δικό τους δημιούργημα. Άλλη μαντινάδα, παρουσιάζει με δυο στίχους τι πιστεύουν οι Κρητογενείς για τους εαυτούς τους: «Παραγγελιά στου Κρητικού τη μοίρα ‘ναι γραμμένη/ σύμβολο νά ‘ναι λευτεριάς σ’ όλη την οικουμένη.»
Αυτό το ξεχωριστό στοιχείο, εγγράφεται πλέον με πρωτοβουλία του υπουργείου Πολιτισμού στο εθνικό ευρετήριο της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς μας.Το επόμενο βήμα, αναμένεται να είναι η UNESCO και ο παγκόσμιος κατάλογός της. Το πράσινο φως για την εγγραφή, έδωσε το Συμβούλιο Αύλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του υπουργείου Πολιτισμού.
Η μαντινάδα είναι γνωστή στην Κρήτη και στους Κρήτες της διασποράς. Στην Ανατολική Κρήτη, και ιδιαίτερα στον Νομό Λασιθίου, απαντάται επίσης ο όρος «μαντινιάδα». Ονομασίες που απαντούν στη λαογραφική και μουσικολογική βιβλιογραφία: «ρίμα», «κρητικό δημοτικό δίστιχο», «κρητικό λαϊκό δίστιχο», «κρητική αυτοσχέδια ποίηση».
Σύμφωνα με την εισήγηση στο συμβούλιο, «η μαντινάδα, ως προφορική ποιητική μορφή, δεν είναι απλώς ένα λογοτεχνικό είδος. Συνδέεται με κάθε πτυχή της ζωής στην Κρήτη και συναιρεί μέσα σε 2 στίχους το κρητικό τοπίο και ψυχισμό. Αποτελείται από δύο δεκαπεντασύλλαβους ομοιοκατάληκτους στίχους, στην κρητική διάλεκτο, με νοηματική πληρότητα. Χαρακτηρίζεται από αυτοσχεδιασμό, λεκτική δεξιότητα και αλληλεπίδραση μεταξύ των φορέων της. Εμπλέκει το σώμα, τη φωνή, τον χώρο και τον χρόνο, διαμορφώνοντας εμπειρία τόσο για τον φορέα όσο και για το κοινό. Ο πυρήνας της βρίσκεται στις κοινότητες, καθώς είναι αυτές που μεταδίδουν διαγενεακά, διαμορφώνουνκαι ανανεώνουν τη μαντινάδα. Η μαντινάδα λειτουργεί ως φορέας συλλογικής μνήμης και τοπικής ταυτότητας.»
Θα την ακούσουμε σε μουσικές συνευρέσεις και συγκεντρώσεις της κοινότητας, γλέντια, πανηγύρια και στην καθημερινή επικοινωνία, με συνοδεία μουσικών οργάνων και αυτοσχέδιο τραγούδι ή απαγγελία. Παράλληλα, παρατηρείται η διάδοσή της μέσω αποδήμων Κρητών και σε άλλες περιοχές, εντός και εκτός Ελλάδας, σε μουσικές, πολιτιστικές και κοινωνικές εκδηλώσεις.
Μαντιναδολόγοι / λαϊκοί ποιητές σε όλη την Κρήτη, δημιουργούν, απομνημονεύουν και μεταδίδουν προφορικά τις μαντινάδες (π.χ. Γιάννης Βάρδας/Κρούστας Λασιθίου, Αριστείδης Χαιρέτης/Ανώγεια Ρεθύμνου, Κωστής Λαγουδιανάκης/Χαρασσό Ηρακλείου, Ελένη Πλαγιωτάκη-Σαατσάκη/Ηράκλειο, ΔέσποιναΣπαντιδάκη/ ΣτόλοιΗρακλείου,ΓιώργηςΛέκκας/ Φουρφουράς Ρεθύμνου, Θοδωρής Ρηγινιώτης/ Αποδούλου Ρεθύμνου, Γιάννης Χασαπλαδάκης/Ζου Λασιθίου). Μουσικοί (λυράρηδες, βιολάτορες, λαουτιέρηδες, μαντολινάρηδες) συνοδεύουν τη μουσική επιτέλεση των μαντινάδων.
Τοπικές συλλογικότητες και κοινότητες (π.χ. τα χωριά Ανώγεια, Εθιά, Κορφές, Κρούστας, Χαρασσό), διοργανώνουν διαγωνισμούς μαντινάδας, συμμετέχουν σε πανηγύρια, γάμους, παρέες που αποτελούν τον φυσικό χώρο της μαντινάδας, όπου αυτή ακούγεται καθημερινά ως ζωντανό, κοινό κτήμα που προσαρμόζεται και παραλλάσσει κατά την προφορική της μετάδοση.
Πολιτιστικοί σύλλογοι και φορείς λαϊκής παράδοσης, τεκμηριώνουν, προάγουν και οργανώνουν εκδηλώσεις, όπου η μαντινάδα επιτελείται (π.χ. Σύλλογος Φίλων Μουσείου «ΛΥΧΝΟΣΤΑΤΗΣ», Σύλλογος Φίλων Μιχάλη Καυκαλά, Σύλλογος Φίλων Κωστή Φραγκούλη, Παγκρήτια Ένωση Πολιτιστικών Συλλόγων Κρήτης, Παγκρήτια Ένωση Αμερικής, Παγκρήτια Ένωση Φοιτητικών Συλλόγων).
Όπως αναφέρθηκε, παρότι και οι γυναίκες συνέθεταν μαντινάδες, η δημόσια απαγγελία και ο αυτοσχεδιασμός αποτελούσαν, κατά κύριο λόγο, ανδρική δραστηριότητα συνδεδεμένη με τον δημόσιο χώρο, τα γλέντια και τα πανηγύρια. Οι γυναικείες μαντινάδες κυκλοφορούσαν κυρίως σε ιδιωτικά και οικιακά περιβάλλοντα ή μεταφέρονταν έμμεσα, χωρίς τη δημόσια παρουσία που χαρακτήριζε τους άνδρες. Στη σύγχρονη εποχή, η εικόνα αυτή έχει αλλάξει ριζικά: οι γυναίκες συμμετέχουν ενεργά και δημόσια τόσο στη δημιουργία όσο και στην επιτέλεση μαντινάδων, και συμβάλλουν δυναμικά στη συνεχή ανανέωση και διεύρυνση της παράδοσης.
Αλλά και η θεματολογία της μαντινάδας διευρύνεται συνεχώς προσαρμοζόμενη στις σύγχρονες κοινωνικές συνθήκες με αναφορές στην πολιτική επικαιρότητα, τις προσφυγικές ροές, ή ακόμα και άλλα τρέχοντα θέματα, όπως τα τροχαία ατυχήματα.
Επιπλέον, αποτελεί μέσο επικοινωνίας με την ανταλλαγή γραπτών μηνυμάτων στη μορφή μαντινάδας σε κινητά τηλέφωνα, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή ακόμα και την προβολή της μέσα από ψηφιακές πλατφόρμες με την ευκαιρία θρησκευτικών γιορτών με πιο συχνή τον εορτασμό της Πρωτοχρονιάς.
Παράδειγμα σε αυτή την κατηγορία, το δίστιχο: «Σου στέλνω τα ιμέιλ μου μα σύ πρίν να τ’ ανοίξεις/ στον κάδο ανακύκλωσης διαλέγεις να τα ρίξεις». Κι ακόμα: «Τι χάρμα οφθαλμών κορμί στο Φέισμπουκ που σ’ είδα,/ δεν μούκανε καρδιά να βγω απ’ την ιστοσελίδα»
