Τυχερή ήταν φέτος η ανασκαφική ομάδα της θέσης «Βοτανικός κήπος» της Λίμνης Πλαστήρα. Η θέση όπου έχει εντοπιστεί η Νεολιθική εγκατάσταση της ανασκαφής μας (Αποστολίκας 2014, Κυπαρίσση- Αποστολίκα κ. ά. 2009)ευτυχώς κατά τον περασμένο χειμώνα δεν είχε καλυφθεί από τα νερά της Λίμνης Πλαστήρα όπως είχε συμβεί σε προηγούμενα χρόνια διευκολύνοντας έτσι το έργο, που άρχισε χωρίς καθυστέρηση.
«Κατά την φετινή ανασκαφική περίοδο διερευνήθηκαν τα τετράγωνα στους άξονες 2, 3 και 4 του καννάβου της ανασκαφής, σε όλο το εύρος αυτού του χώρου, ενώ επιπλέον ανοίχτηκε προς δυσμάς και άλλη σειρά τετραγώνων του καννάβου (άξονας 5, τετράγωνα Δ5-Ζ5-Η5 και Θ5)» λένε η δρ Αικατερίνη Κυπαρίσση- Αποστολίκα- επίτιμη διευθύντρια του ΥΠΠΟ- και ο δρ Ορέστης Αποστολίκας, διευθυντές της ανασκαφής. Όπως έχουν πει και στην περσινή αναφορά τους, σε βάθος περί το 1,00μ. είχε εντοπιστεί από πέρσι το καθαρό αργιλώδες στρώμα της κύριας φάσης χρήσης (Munsell10YR 5/6 yellowishbrown), ενώ υφίσταται και μια υπερκείμενη επίχωση, πάχους περίπου 0,50μ.χαρακτηρισμένη από τον γεωλόγο συνεργάτη Δρ. Παναγιώτη Καρκάνα ως λασπορριπή, ως αποτέλεσμα δηλαδή δράσης φερτού νερού. Το φαινόμενο είναι μεταγενέστερο χρονικά της κύριας χρηστικής επιφάνειας.
Σύμφωνα με τους ανασκαφείς, «κατά τη φετινή ανασκαφή οι εργασίες επικεντρώθηκαν σε δύο τομείς: ο ένας στη βόρεια περιοχή του καννάβου (τετράγωνα των αξόνων Ζ, Η και Θ) όπου έχουν εντοπιστεί ήδη από το 2023 κατάλοιπα κεραμικών κλιβάνων, ενώ ο άλλος τομέας αφορούσε εσωτερικό χώρο σπιτιού η εργαστηρίου με έντονα καμένες επιχώσεις στη νοτιοδυτική περιοχή του καννάβου (τετράγωνα των αξόνων Α, Β, Γ, Δ, και Ε).
Αναλυτικότερα, στον πρώτο τομέα έγιναν εργασίες ξεκαθαρίσματος των σωζομένων δομών των κλιβάνων με τη συνδρομή και της Δρ. Ευανθίας Καλογηροπούλου, που είναι ειδικευμένη σε θερμικές κατασκευές (Kalogiropoulou 2013), αποκαθιστώντας κατά το δυνατόν τα αρχικά τους σχήματα, ενώ στη συνέχεια με τη διάνοιξη και άλλης σειράς τετραγώνων του καννάβου προς δυσμάς (άξονας 5, τετράγωνα Ζ5-Η5-Θ5), αποκαλύφθηκε και άλλη κατασκευή ενός ακόμη κλιβάνου, που προς το παρόν τη διατηρήσαμε όπως αποκαλύφθηκε, χωρίς περαιτέρω ανασκαφική διερεύνηση λόγω έλλειψης χρόνου. Ώστε έτσι, επιβεβαιώνεται η περσινή εκτίμησή μας ότι στη βόρεια περιοχή περιμέναμε και άλλους κλιβάνους , όπως διαφαινόταν από τη βόρεια τομή της στρωματογραφίας στην παρακείμενη αύλακα (βλ. Κυπαρίσση-Αποστολίκα κ. ά. 2009, Πρακτικά Αρχαιολογικό Έργο Θεσσαλίας και Στερεάς Ελλάδας 3, σελ. 97-106).»
Στον δεύτερο τομέα, στη νοτιοδυτική περιοχή του καννάβου, το σκάψιμο επικεντρώθηκε νοτίως του πλινθόκτιστου τοίχου που είχε εντοπιστεί πέρσι στα τετράγωνα Δ4 και Ε3 με κατεύθυνση ΝΔ-ΒΑ, ο οποίος όριζε μία πυρακτωμένη έκταση (Munsell 2,5YR 4/8 Red) που έφθανε πέρσι στα τετράγωνα Β2-Β3. Η επέκταση της ανασκαφής σε αυτό τον χώρο (τετράγωνα Α4-Β4-Γ2Γ3-Γ4-Δ2-Δ3-Δ4-Δ5) αποκάλυψε τον εσωτερικό χώρο σπιτιού ή/και εργαστηρίου σχετιζόμενου με τους κλιβάνους. Η ομάδα έφθασε στο κυρίως δάπεδο χρήσης με την αποκάλυψη νέας εστίας, καθώς και κατασκευαστικών στοιχείων, όπως τμήματα τοιχοποιίας, ένα στρώμα με καμένες πλατιές σανίδες πάνω από το δάπεδο χρήσης, από τις οποίες πήραν και δείγμα άνθρακα για ραδιοχρονολόγηση, προκειμένου να τη συγκρίνουν με τις παλαιότερες της αρχικής τομής 2006-07 όπου είχαν εντοπιστεί καμένοι πάσσαλοι στη θέση τους. Επιπλέον εστία φωτιάς, καθώς και πασσαλότρυπα με εσωτερική επάλειψη.
«Ο εσωτερικός αυτός χώρος καταλαμβάνει, σύμφωνα με τα έως τώρα δεδομένα, τα τετράγωνα των αξόνων 2,3,4 και Β, Γ, Δ, ενώ δεν αποκλείεται τα ανατολικά όριά της να φθάνουν στα παλιότερα τετράγωνα του άξονα 1 του καννάβου, όπου εντάσσεται και η εστία με τα ευρήματα που περιγράφηκαν το 2023 (τετράγωνο Δ2), μία επιπλέον αλειμμένη εσωτερικά ισχυρή πασσαλότρυπα και πλήθος μυλόλιθων και άλλων κινητών ευρημάτων» τονίζουν η κα Κυπαρίσση- Αποστολίκα και ο κ. Αποστολίκας.» Ένα επιπλέον τετράγωνο που διανοίχθηκε στο νέο άξονα 5 (Δ5), στα δυτικά του ανασκαπτόμενου σπιτιού, δεν παρουσίασε κατασκευές κλιβάνων, ενώ έβγαζε άφθονη κεραμική. Άρα οι κατασκευές των κλιβάνων εντοπίζονται συγκεκριμένα στη βόρεια μόνο περιοχή του χώρου και όχι νοτιότερα.»
Η παρουσία κεραμικών κλιβάνων σε τόσο πρώιμη χρονική περίοδο έγινε μόνο πρόσφατα γνωστή από τη θέση Ίμβρου Πηγάδι στο Νέο Μοναστήρι Φθιώτιδας (βλ. Kyparissi-Apostolika 2012, Kyparissi-Apostolika et al., 2022, Kalogiropoulouetal. 2023), καθώς και λίγο αργότερα από τη θέση Ριζάβα στην περιφερειακή ενότητα Σοφάδων Καρδίτσας (Krachtopoulouetal. 2018), και ακόμη πιο πρόσφατα στη θέση Κουτρουλού Μαγούλα (Κυπαρίσση-Αποστολίκα κ. ά. υπό έκδοση). Έως τότε πιστευόταν ότι δεν υπήρχαν σε τόσο πρώιμη περίοδο οργανωμένες δομές κεραμικών κλιβάνων. Ότι εντοπίστηκαν εδώ καταδεικνύει την αυτονομία της ορεινής θέσης μας και πιθανόν και τον μονιμότερο χαρακτήρα της εγκατάστασης.
Μεταξύ των κινητών ευρημάτων από όλο τον χώρο είναι εντυπωσιακή η παρουσία πληθώρας κεραμικής και πολλών λίθινων απολεπισμένων εργαλείων, κυρίως από πυριτόλιθο διαφόρων τύπων και χρωμάτων, που δείχνει την αναζήτηση και τον πειραματισμό των κατοίκων σε όσο το δυνατόν περισσότερες πρώτες ύλες. Σε μία μάλιστα περίπτωση (τετράγωνο Ζ5, πάσα 4η) βρέθηκαν 47 τεμάχια κοντά κοντά, εκ των οποίων δύο αιχμές βέλους και μία λεπίδα από μελί πυριτόλιθο. Εξακολούθησε επίσης η πληθώρα λίθινων τριπτών εργαλείων διαφόρων τύπων, κυρίως από ψαμμίτη λίθο που επιχωριάζει στη θέση και στην περιοχή. Στη φετεινή περίοδο η ανεύρεση ειδωλίων ήταν περιορισμένη σε 3- 4 πιθανά πόδια ειδωλίων, ενώ συλλέχθηκαν και καμένοι ξυλάνθρακες από δάπεδο σπιτιού, όπως εκτιμήθηκε, που προορίζονται για ραδιοχρονολόγηση, προκειμένου να συγκριθούν με τις αρχικές ραδιοχρονολογήσεις των πρώτων ετών της ανασκαφής.
Όπως εκτιμούμε μέχρι στιγμής, πρόκειται για μια σπάνια σε μεγάλο υψόμετρο νεολιθική εγκατάσταση, όπου γίνονται «ιδιοκατασκευές» για την εξασφάλιση της αυτονομίας της, διαφέρει από ό,τι γνωρίζουμε μέχρι σήμερα από τις πεδινές ανάλογες εγκαταστάσεις με την έννοια της «πρωτοτυπίας» και της μη επανάληψης όμοιων κινητών ή σταθερών ευρημάτων, και πρέπει να αντιμετωπιστεί ως μια ιδιαίτερη περίπτωση που ανοίγει νέα πεδία στη νεολιθική έρευνα.
«Η διερεύνησή της θα συνεχιστεί κατά την επόμενη ανασκαφική περίοδο (καλοκαίρι 2026)» σημειώνουν οι αρχαιολόγοι. «Πρόθεσή μας για την επόμενη χρονιά είναι η πραγματοποίηση γεωφυσικής διασκόπησης στα δυτικά και νότια του ανασκαμμένου ως τώρα χώρου, προκειμένου να διαπιστώσουμε αν και κατά πόσο επεκτείνεται η εγκατάσταση και αν ο χώρος που ανασκάπτουμε έως τώρα είναι μόνο εργαστηριακός ή συνεδέεται και με έναν ευρύτερο οικισμό.»
Η ανασκαφή πραγματοποιείται με τη συνδρομή του Ιδρύματος Ψύχα, του Δήμου Λίμνης Πλαστήρα, και βεβαίως με την υλική και ηθική συνδρομή της αρμόδιας Εφορείας Αρχαιοτήτων Καρδίτσας.
Η τέταρτη ανασκαφική περίοδος του πενταετούς (2022-2026) ερευνητικού προγράμματος στη θέση «Βοτανικός Κήπος» στη Λίμνη Πλαστήρα πραγματοποιήθηκε μεταξύ 21/7και 2/8.2025. Στη φετινή ανασκαφή συμμετείχαν εθελοντικά οκτώ (8) μεταπτυχιακοί και προπτυχιακοί φοιτητές κατά την πρώτη εβδομάδα και δώδεκα (12) κατά τη δεύτερη, προερχόμενοι από τα πανεπιστήμια της Θεσσαλίας, του Ρεθύμνου και του ΕΚΠΑ. Κατά τη φετεινή περίοδο επισκέφθηκαν την ανασκαφή αρχιολόγοι τόσο από την Εφορεία Καρδίτσας, όσο και νυν και πρώην από άλλες Εφορείες και Πανεπιστήμια. Πιο συγκεκριμένα, οι κ. Κώστας Βουζαξάκης, Χρήστος Καραγιαννόπουλος και η κ. Νάνσυ Κραχτοπούλου από την ΕΦΑΚΑΡ, η συνεργάτις τους Δρ. ΄Αννα Στρούλια του Πανεπιστημίου της Indiana, ο κ. Μάνθος Μπέσιος, η κ. Λίτσα Σκαφιδά, ο καθ. του Sheffield, UK, PaulHalstead, η κ. Στέλλα Σουβατζή, Παν/μιο Θεσσαλίας, η συνεργάτις τους κ. Εβίτα Καλογηροπούλου, ο συνεργάτης μας από το εργαστήριο Wienerτης Αμερικάνικης Αρχαιολογικής Σχολής κ. Δημήτρης Ρούσσος, που πήρε δείγματα για μικρομορφολογική ανάλυση, η καθηγήτρια Γεωλογίας του ΑΠΘ Δρ. Ελίνα Αηδονά που ειδικευεται στον παλαιομαγνητισμό, μαζί με τον καθηγητή Σεισμολογίας Δρ. Κώστα Παπαζάχο.
