Πώς τα Social Media επηρεάζουν τον εγκέφαλό μας

*Γράφει ο Απόστολος Σειρηνίδης 

Με βάση τα πιο πρόσφατα στοιχεία, υπάρχουν σήμερα περισσότεροι από 2.4 δισεκατομμύρια χρήστες μέσων κοινωνικής δικτύωσης παγκοσμίως και ο αριθμός αυτός αναμένεται να φθάσει τα 3 δισεκατομμύρια περίπου τα επόμενα 4 χρόνια. Το Facebook, το Twitter και το Instagram είναι ταχύτατα αναπτυσσόμενες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, λόγω του αυξανόμενου αριθμού των χρηστών τους. Εύλογα, λοιπόν, τίθεται το ερώτημα: Τι ακριβώς προκαλεί τον άνθρωπο να αποκομίζει τόσο μεγάλη ευχαρίστηση από το να κοιτάζει μια οθόνη για ώρες; Και το πιο σημαντικό, με ποιον τρόπο τα social media επηρεάζουν τη λειτουργία του εγκεφάλου μας;

Περισσότερα likes… Περισσότερη ντοπαμίνη!

Σύμφωνα με τους επιστήμονες, η ντοπαμίνη είναι ο λόγος για τον οποίο πολλοί άνθρωποι αποκτούν εμμονή με τα social media. Η ντοπαμίνη είναι ο νευροδιαβιβαστής που μας ωθεί να αναζητήσουμε εμπειρίες που θα μας κάνουν να νιώσουμε ευχαρίστηση. Παίζει, επίσης, σημαντικό ρόλο στη συμπεριφορά που βασίζεται στη ανταμοιβή. Σχετική έρευνα έδειξε ότι το οπιοειδές σύστημα του εγκεφάλου μας είναι αυτό που προκαλεί την αίσθηση της ευχαρίστησης, την οποία η ντοπαμίνη μας ενθαρρύνει αρχικά να αναζητήσουμε. Αυτό θα μπορούσε να μετατραπεί σε έναν ατελείωτο φαύλο κύκλο: η ντοπαμίνη μας κάνει να αναζητάμε ευχαρίστηση, παίρνουμε ανταμοιβή όταν ενεργοποιείται το οπιοειδές σύστημα του εγκεφάλου και στη συνέχεια θέλουμε να αναζητήσουμε περισσότερη ευχαρίστηση. Πάρτε για παράδειγμα τον κύκλο της ανάρτησης μιας φωτογραφίας στο Instagram: η απόκτηση ενός μεγάλου αριθμού likes ή σχολίων και το αίσθημα της αναγνώρισης από τους άλλους οδηγεί στη δημοσίευση περισσότερων φωτογραφιών για να πάρουμε ξανά την ίδια ανταπόκριση και να αισθανθούμε την ίδια ευχαρίστηση. Ακριβώς αυτός ο κύκλος είναι που μας εμποδίζει να βαρεθούμε τα social media και μας ενθαρρύνει να συνεχίσουμε να τα χρησιμοποιούμε.

Η αδυναμία πρόβλεψης προκαλεί, επίσης, την απελευθέρωση της ντοπαμίνης. Για παράδειγμα, ένας από τους λόγους για τους οποίους ενδέχεται να παρακολουθείτε αυθόρμητα και με ένταση τους πρώην σας στο Facebook είναι επειδή η κατάσταση είναι απρόβλεπτη. Δεν υπάρχει τρόπος να γνωρίζεις τι θα βρεις προτού το δεις. “Μήπως άλλαξε την κατάσταση της σχέσης του; Τι έκανε το περασμένο Σαββατοκύριακο; Δημοσίευσε νέες φωτογραφίες;” Αυτή η αγωνία και η αδυναμία πρόβλεψης διεγείρει την ντοπαμίνη και μας παρακινεί να εμπλακούμε σε αυτήν τη συμπεριφορά (δηλαδή, να ελέγχουμε συνεχώς τη σελίδα τους) ακόμη περισσότερο.

Απουσία Ανθρώπινης Σύνδεσης

Είναι σε όλους γνωστό ότι είμαστε σε θέση να συνδεθούμε με κάποιον άνθρωπο σε πιο οικείο επίπεδο όταν του μιλάμε κατά πρόσωπο, αντί όταν επικοινωνούμε μαζί του μέσα από τα social media. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι όταν επικοινωνούμε μέσω social media, οι κατοπτρικοί νευρώνες δεν ενεργοποιούνται ούτε σε εμάς ή ούτε στο άλλο άτομο. Οι κατοπτρικοί νευρώνες (νευρώνες καθρέφτες – mirror neurons) διαδραματίζουν πολύ σημαντικό ρόλο στην ικανότητά μας για ενσυναίσθηση και κατανόηση των γύρω μας. Μας βοηθούν να κατανοήσουμε τις προθέσεις του συνομιλητή μας. Οι νευρώνες-καθρέφτες απελευθερώνονται όταν βεβαιωθούμε ότι κάποιος άλλος κάνει μια ενέργεια, όπως π.χ.  μια έκφραση προσώπου και -σε κάποιο βαθμό- αισθανόμαστε αυτό που νιώθουν. Όταν, λοιπόν, κάποιος μας στέλνει μήνυμα στο Twitter ή να του στέλνουμε ένα μήνυμα στο Facebook, ο εγκέφαλός μας δεν είναι σε θέση να ενεργοποιήσει τους νευρώνες καθρέφτες, αφού δεν μπορούμε να δούμε τις αντιδράσεις ή τις εκφράσεις του. Η απουσία της ενεργοποίησης αυτών των νευρώνων μπορεί να προκαλέσει σύγχυση και απογοήτευση, όταν για παράδειγμα δεν γνωρίζουμε πώς να ερμηνεύσουμε τον τόνο του μηνύματος κάποιου. Είναι ευτυχισμένος, θυμωμένος ή ουδέτερος;

Αυτοεκτίμηση και Ψυχική Υγεία

Τα social media μπορούν να επηρεάσουν βαθιά την αυτοεκτίμησή μας, η οποία με τη σειρά της επηρεάζει την ψυχική μας υγεία, αλλά ακόμα και την φυσιολογία του εγκεφάλου μας. Τα πολλά likes, τα σχόλια και η επακόλουθη «αναγνώριση» προκαλούν, όπως είπαμε, την απελευθέρωση των οπιοειδών και μας κάνουν να αισθανόμαστε ευχαρίστηση. Όταν, όμως, αρχίζουμε να  συγκρίνουμε τον εαυτό σας με άλλους χρήστες, τότε μπορεί να έχουμε δυσμενείς επιπτώσεις. Είναι πολλοί οι χρήστες που σε σχετικές έρευνες δήλωσαν ότι «Το Instagram με κάνει να νιώθω άσχημα». Συγκρίνοντας τον εαυτό μας με γυμνασμένα μοντέλα ή διασημότητες σε καθημερινή βάση, είναι κάτι που μπορεί να μειώσει την αυτοεκτίμησή μας σε ένα επικίνδυνο σημείο. Με την πάροδο του χρόνου, η χαμηλή αυτοεκτίμηση μπορεί να συρρικνώσει τον εγκέφαλό μας. Μια μελέτη που ερεύνησε 92 άτομα ηλικίας άνω των 15 ετών και έπειτα μελέτησε τους εγκεφάλους τους, έδειξε ότι οι εγκέφαλοι των ατόμων με χαμηλή αυτοεκτίμηση ήταν έως και 20% μικρότεροι από εκείνους με υψηλή αυτοεκτίμηση! Επιπλέον, οι συμμετέχοντες με χαμηλή αυτοεκτίμηση παρουσίασαν τα χειρότερα αποτελέσματα στην ικανότητα μνήμης και εκμάθησης.

Όπως όλα τα πράγματα, έτσι και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης περιέχουν οφέλη αλλά και κινδύνους. Αποφύγετε να συγκρίνετε τον εαυτό σας με μη ρεαλιστικές εικόνες, ώστε να μπορείτε να διατηρήσετε τη λειτουργία του εγκέφαλού σας σε βέλτιστο επίπεδο. Προσπαθήστε να επικοινωνείτε και να συνομιλείτε πρόσωπο με πρόσωπο, ώστε να κατανοείτε καλύτερα τους φίλους σας μέσω των κατοπτρικών νευρώνων, και φυσικά… απολαύστε τα οφέλη της απελευθέρωσης των οπιοειδών την επόμενη φορά που θα πάρετε πολλά likes!