Στη βραχεία λίστα για το Ευρωπαϊκό Βραβείο Μουσείων (Εuropean Art Museum Award), συγκαταλέγεται το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Πρόκειται για ένα βραβείο που θέτει στο επίκεντρο τον κοινωνικό ρόλο των μουσείων τέχνης και επιδιώκει να αναδείξει και να επιβραβεύσει κατεξοχήν καινοτόμες πρακτικές και νέες ιδέες. Απονέμεται ετησίως από το European Museum Academy (Ευρωπαϊκή Ακαδημία Μουσείων). Μαζί με το ΕΜΣΤ στη λίστα βρίσκονται διακεκριμένα ευρωπαϊκά μουσεία διεθνούς βεληνεκούς όπως το Rijksmuseum (Άμστερνταμ, Ολλανδία), το νέο Μουσείο Μετανάστευσης FENIX (Ρότερνταμ, Ολλανδία) και η Εθνική Πινακοθήκη της Σλοβενίας (Λιουμπλιάνα). Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Ακαδημία Μουσείων, ο φετινός διαγωνισμός διακρίθηκε για το ιδιαίτερα υψηλό επίπεδό του και η εννεαμελής κριτική επιτροπή ειδικών του μουσειακού χώρου από ολόκληρη την Ευρώπη ήρθε αντιμέτωπη με μια εξαιρετικά δύσκολη επιλογή προκειμένου να αναδείξει στη βραχεία λίστα μόλις έξι από τους «εξαιρετικούς υποψηφίους».
Σύμφωνα με τον Samuel Gallacher, Πρόεδρο της Κριτικής Επιτροπής του Ευρωπαϊκού Βραβείου Μουσείων, η κριτική επιτροπή «αναζητά κάθε χρόνο μουσεία τέχνης που δεν περιορίζονται στο να μας εντυπωσιάσουν επιφανειακά, αλλά επιδιώκουν μια ουσιαστική και διαρκή σύνδεση με το κοινό τους. […] Ανεξάρτητα από το αν οι συλλογές τους περιλαμβάνουν ιστορικά έργα μεγάλων καλλιτεχνών, εκπροσώπων του Μοντερνισμού ή νέων, αναδυόμενων καλλιτεχνών, η επιμελητική πρακτική και των έξι μουσείων που συμπεριλήφθηκαν στη βραχεία λίστα αποτελεί πρότυπο αριστείας και διακρίνεται για την ουσιαστική της συνάφεια με τα ζητήματα που απασχολούν τη σύγχρονη κοινωνία – στοιχεία τα οποία είμαστε υπερήφανοι που αναγνωρίζουμε και προβάλλουμε μέσω του Art Museum Award».
Η Ευρωπαϊκή Ακαδημία Μουσείων είναι ένα μη κερδοσκοπικό ίδρυμα που συστάθηκε για να εκπροσωπεί τα μουσεία σε διεθνές επίπεδο, να προάγει την έρευνα στη μουσειογραφία και τη μουσειολογία ως πολιτιστικές δραστηριότητες υψηλής αναγκαιότητας και κύρους, να ασκεί εποικοδομητική κριτική, να τροφοδοτεί τον διάλογο γύρω από νέες εκθέσεις και μουσεία, καθώς και να διαχέει τη μουσειολογική γνώση και τις νέες ιδέες μεταξύ των επαγγελματιών του κλάδου. Στόχος της είναι η στήριξη της δημιουργίας και ανάπτυξης νέων αλλά και παλαιότερων μουσείων ως φορέων κοινωνικής αλλαγής. Στον οργανισμό της εκπροσωπούνται επί του παρόντος σαράντα χώρες.
Με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Μουσείων, η ΕΑΜ επιχειρεί να αναδείξει τον κοινωνικό ρόλο των μουσείων τέχνης. Το βραβείο τιμά μουσειακά εγχειρήματα που εντάσσουν την τέχνη σε καινοτόμα, πρωτοποριακά και δημιουργικά πλαίσια, προκειμένου να προσεγγίσουν κριτικά σύγχρονα κοινωνικά ζητήματα. Θεμελιώνεται, δε, πάνω σε δημοκρατικές και ανθρωπιστικές αξίες, συμπεριλαμβανομένων της κοινωνικής δικαιοσύνης, της συμμετοχικότητας, της συμπερίληψης, της ισότητας των φύλων, της φυλετικής δικαιοσύνης, της ενδυνάμωσης των κοινοτήτων, της βιωσιμότητας και της ανθεκτικότητας. Σύμφωνα με την ΕΑΜ, οι αξίες αυτές οφείλουν να αποτελούν την κινητήριο δύναμη πίσω από τις νέες μουσειολογικές πρακτικές για τον 21ο αιώνα.
Σκοπός του Ευρωπαϊκού Βραβείου Μουσείων είναι η ανάδειξη νέων προτύπων και παραδειγμάτων που μπορούν να λειτουργήσουν ως πηγή έμπνευσης για τον κοινωνικό ρόλο των μουσείων τέχνης.
Ο νικητής του Ευρωπαϊκού Βραβείου Μουσείων 2026 πρόκειται να ανακοινωθεί στις 26 Σεπτεμβρίου.
Στο πλαίσιο του θεσμού των Βραβείων Ευρωπαϊκού Μουσείου της Χρονιάς (EMYA), ο οποίος ξεκίνησε το 1977, η Ελλάδα έχει αποσπάσει σημαντικές διακρίσεις.
Μέχρι σήμερα, ένα ελληνικό μουσείο έχει κερδίσει το κορυφαίο, γενικό βραβείο «Ευρωπαϊκό Μουσείο της Χρονιάς» (EMYA), ενώ ακόμη δύο ελληνικά μουσεία έχουν κερδίσει μεγάλα, θεσμοθετημένα παράλληλα ευρωπαϊκά βραβεία του ίδιου οργανισμού. Επιπλέον, αρκετά άλλα μουσεία έχουν λάβει τιμητικές διακρίσεις (Special Commendations).
Αναλυτικά τα ελληνικά μουσεία που έχουν κερδίσει τα μεγάλα βραβεία:
- Κορυφαίο Βραβείο: Ευρωπαϊκό Μουσείο της Χρονιάς (EMYA) το πήρε το 1981 το Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ιδρυμα. Βραβεύτηκε για την υποδειγματική μουσειολογική του προσέγγιση και τη συμβολή του στη διάσωση του λαϊκού πολιτισμού.
- Παράλληλα Μεγάλα Ευρωπαϊκά Βραβεία (EMYA Scheme)
Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού (Θεσσαλονίκη, 2005): Απέσπασε το Βραβείο Μουσείου του Συμβουλίου της Ευρώπης (Council of Europe Museum Prize), το οποίο απονέμεται σε μουσεία που προάγουν την κατανόηση της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς. Διευθύντρια τότε ήταν η εξαιρετική αρχαιολόγος Αναστασία Τούρτα.
Μουσείο Άλατος (Μεσολόγγι, 2024): Κέρδισε το Βραβείο Μουσείου Portimão (Portimão Museum Prize), το οποίο επιβραβεύει τη φιλοξενία, την κοινωνική συμπερίληψη και την αίσθηση του «ανήκειν» που προσφέρει το μουσείο στους επισκέπτες του.
Τιμητικές Διακρίσεις (Special Commendations)
Πολλά ελληνικά μουσεία έχουν φτάσει στην τελική φάση ως υποψήφια και έχουν αποσπάσει Ειδικό Έπαινο για τις καινοτόμες πρακτικές τους:
Μουσείο Τσιτσάνη (Τρίκαλα, 2026): Έλαβε ειδικό έπαινο για τη λειτουργία του ως δυναμικού κόμβου πολιτισμού και δημιουργικότητας.
Μουσείο Μαρία Κάλλας (Αθήνα, 2025): Τιμήθηκε με ειδικό έπαινο για την ανάδειξη της μουσικής κληρονομιάς.
Αρχαιολογικό Μουσείο Χανίων (Χανιά, 2024): Συμπεριλήφθηκε στους φιναλίστ με εξαιρετική παρουσία (διευθύντρια, Ελένη Παπαδοπούλου).
Το Αρχαιολογικό Μουσείο Τεγέας αποτελεί επίσης ένα εξαιρετικό παράδειγμα ελληνικού μουσείου που συνδέεται άμεσα με τον θεσμό EMYA. Το 2016, απέσπασε Ειδικό Έπαινο (Special Commendation) στα Ευρωπαϊκά Βραβεία Μουσείων. Η κριτική επιτροπή το ξεχώρισε για την πρωτοποριακή του προσέγγιση. Αν και ιδρύθηκε το 1907-1908, η ριζική ανακαίνιση που ολοκληρώθηκε το 2014 το μεταμόρφωσε σε έναν σύγχρονο, διαδραστικό χώρο που τοποθετεί τον επισκέπτη στο επίκεντρο μέσω ψηφιακών εφαρμογών. Τότε το διηύθυνε η Αννα- Βασιλική Καραπαναγιώτου.
Δημοφιλή Μουσεία με Ειδικό Έπαινο (Special Commendation)
Βιομηχανικό Μουσείο Τομάτας «Ν. Νομικός» (Σαντορίνη) – 2023
Ένα ιστορικό εργοστάσιο στη Βλυχάδα που μετατράπηκε σε σύγχρονο πολιτιστικό χώρο, προσφέροντας μια μοναδική βιωματική ματιά στην παραδοσιακή καλλιέργεια και παραγωγή της σαντορινιάς τομάτας.
Μουσείο Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας Κώστα Κοτσανά (Αθήνα) – 2019
Έλαβε διεθνή για τον εξαιρετικό τρόπο με τον οποίο ζωντανεύει τις εφευρέσεις και τους αυτοματισμούς των αρχαίων Ελλήνων μέσω λειτουργικών ομοιωμάτων. Μουσείο Αρχαιολογικού Χώρου Ελεύθερνας (Κρήτη) – 2019
Το πρώτο μουσείο αρχαιολογικού χώρου στην Κρήτη, το οποίο βραβεύτηκε για την πρωτοτυπία του να ανανεώνει περιοδικά τα εκθέματά του και να συνδέει άριστα το φυσικό τοπίο με τις ανασκαφές. Δημιουργία του Νίκου Σταμπολίδη.
Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη(Μυρτιά Ηρακλείου) – 2012
Τιμήθηκε με Ειδικό Έπαινο μετά τη ριζική ανακαίνιση της μόνιμης έκθεσής του, η οποία ανέδειξε με απόλυτα σύγχρονο τρόπο τη ζωή, τα χειρόγραφα και τα ταξίδια του μεγάλου Έλληνα συγγραφέα.
Μουσεία που Έφτασαν στην Τελική Φάση (Φιναλίστ)
Τα παρακάτω μουσεία δεν έλαβαν τον τελικό έπαινο, αλλά επιλέχθηκαν ως επίσημοι φιναλίστ, ξεχωρίζοντας ανάμεσα σε εκατοντάδες υποψηφιότητες σε όλη την Ευρώπη:
Αρχαιολογικό Μουσείο Θηβών και Διαχρονικό Μουσείο Λάρισας (2018): Διεκδίκησαν μαζί το μεγάλο βραβείο, αναγνωρισμένα για τη σύγχρονη μουσειολογική τους προσέγγιση και τη σύνδεση με την τοπική κοινωνία.
Αρχαιολογικό Μουσείο Αρχαίας Κορίνθου και Μουσείο Αγγελου Σικελιανού, Λευκάδα, 2020) (2020): Επιλέχθηκαν στην τελική λίστα για εκείνη τη χρονιά.
Αγγελική Κώττη
